Relatie EU-Rusland onder het vriespunt

De Russische president Poetin en Herman van Rompuy, voorzitter van de Europese Raad, tijdens een bijeenkomst in Brussel. Beeld epa
De Russische president Poetin en Herman van Rompuy, voorzitter van de Europese Raad, tijdens een bijeenkomst in Brussel.Beeld epa

Met het afkondigen van economische sancties tegen Rusland wordt vandaag een historisch dieptepunt bereikt in de betrekkingen tussen de Europese Unie en het Moskou van na de Sovjet-Unie. Na de MH17-tragedie lijkt ruim twintig jaar aan voorzichtig opgebouwde relaties in één klap aan scherven te liggen.

De 28 lidstaten van de Europese Unie besluiten vandaag zo goed als zeker tot economische sancties tegen Rusland die twaalf dagen geleden nog ondenkbaar leken. Het pakket maatregelen is sinds donderdag intensief besproken door de EU-ambassadeurs in Brussel. Russische staatsbanken worden geweerd van de Europese financiële markten. Verder wordt de EU-export van defensie- en energiematerieel beperkt. Ook de Verenigde Staten en Japan presenteren deze week nieuwe sancties, mede als gevolg van de MH17-ramp.

De EU-maatregelen markeren een dieptepunt in de betrekkingen tussen Brussel en Moskou. Niemand weet welke tegenmaatregelen Moskou zal nemen, al heeft minister Lavrov van buitenlandse zaken gisteren gezegd dat de sancties toch geen effect zullen hebben en dat wraakacties niet passen bij 'een voornaam land'.

Sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 was de relatie tussen de EU en Rusland juist sterk verbeterd. In het Westen ontstond het idee dat er weer zaken gedaan konden worden met Moskou, sterker nog: dat Rusland zich zou ontwikkelen tot een staatsmodel dat in dat Westen dominant was: een democratische rechtsstaat met alle bijbehorende vrijheden. Het Einde van de Geschiedenis, kortom.

IJzige sfeer

Het meest beeldende moment uit die rooskleurige tijd was misschien wel die persconferentie van de presidenten Bill Clinton en Boris Jeltsin in 1995. Na een snedige opmerking van Jeltsin kreeg Clinton een lachstuip waar hij in dreigde te blijven en waarbij hij zijn nieuwe vriend liefdevol vastgreep.

Kom daar tegenwoordig maar eens om. Barack Obama en Vladimir Poetin zijn nog net 'on speaking terms' maar daar is alles mee gezegd. Ook het laatste bezoek van Poetin aan Brussel in januari voltrok zich in een ijzige sfeer.

Een heel bouwwerk aan akkoorden en samenwerkingsverbanden dat de EU en Rusland in tientallen jaren hebben opgebouwd, staat op de helling.

Het belangrijkste houvast daarin is het Partnerschaps- en Samenwerkingsakkoord tussen beide grootmachten. Dat werd in 1997 voor een periode van tien jaar van kracht. De afspraken over onder meer wederzijdse handelsvoordelen zijn sindsdien jaarlijks verlengd. Ook wordt er samengewerkt op tal van terreinen als veiligheid, onderwijs en cultuur.

Voormalige president Bill Clinton schaterlacht als zijn Russische collega Boris Jeltsin een grap maakt. Beeld afp
Voormalige president Bill Clinton schaterlacht als zijn Russische collega Boris Jeltsin een grap maakt.Beeld afp

Van mogelijk EU-lidmaatschap tot bekoelde relatie
Na de eeuwwisseling zagen sommigen Rusland zelfs lid worden van de EU, zoals de toenmalige Italiaanse premier Berlusconi, vriend van Poetin. Maar die zei toen al dat Rusland noch de EU iets te winnen had van zo'n lidmaatschap.

Om de relatie toch verder uit te diepen, is er sinds 2008 onderhandeld over een nieuwe overeenkomst, die (heel creatief) Nieuwe Overeenkomst moest gaan heten. Dit overleg ligt sinds maart stil. Dat geldt voor alle bilaterale onderhandelingen, ook over het afschaffen van wederzijdse visumverplichtingen waar Moskou al langere tijd op aandringt. Beide partijen waren hierin al een heel eind gekomen en het zag er even naar uit dat er in januari van dit jaar een akkoord zou zijn. Maar toen was de Oekraïne-crisis al in volle gang.

De regelmatige ontmoetingen die de betrekkingen moesten verbeteren, zijn hortend en stotend tot stilstand gekomen. De halfjaarlijkse top - om en om in Brussel en in Rusland - werd vanaf 1997 een traditie, tot en met die ijzige 32ste bijeenkomst begin dit jaar. De top die in juni in Sotsji gepland was, ging niet door.

Over de nieuwe sancties tegen Rusland was er gisteravond een videoconferentie tussen president Obama en de belangrijkste Europese regeringsleiders Cameron, Hollande, Merkel en Renzi. Een groter contrast tussen dit crisisgesprek zónder Poetin en de schaterlachende Clinton náást Jeltsin, negentien jaar geleden, is nauwelijks denkbaar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden