Reizen op verbeeldingskracht

Hemel en hel liggen dicht bij elkaar op de afgelegen eilanden van Schalansky

Boudewijn Büch kon kraaien van plezier als hij voor zijn Vara-programma's voet mocht zetten op eilanden waar hij in zijn uitputtende bibliotheek en dromen al zo vaak had verpoosd. Judith Schalansky zullen we dat niet zien doen. De ondertitel van haar boek 'De atlas van afgelegen eilanden' zegt het al: 'Vijftig eilanden waar ik nooit ben geweest en ook nooit zal komen'. Ze verkiest de verbeelding boven de werkelijkheid. "Het verlangen zal altijd groter zijn, groter dan de bevrediging door het bereiken van hetgeen er verlangd wordt."

'Vingerreizen' noemt Schalansky het eindeloos turen in atlassen, met de hand over kaarten gaan en een voorstelling oproepen van exotische oorden. Generaties kinderen werden er groot mee. Voor de Duitse schrijfster had het nog een extra attractie. Ze bracht haar vroegste jeugd door in de toenmalige DDR. Atlassen lieten haar onmogelijke reizen maken en verboden grenzen overschrijden. Zelfs nadat de wereld was opengegaan, verloor het veroveren van verre werelden vanuit de woonkamer van haar ouders zijn aantrekkingskracht niet.

De 33-jarige Schalansky kreeg in Nederland naam met 'De lessen van mevrouw Lohmark', over een starre biologielerares uit het voormalige Oost-Duitsland die haar wereldbeeld ontleent aan haar vak. "Een schitterende, eigenzinnige roman", oordeelde deze krant in 2012. Lof was er ook voor de prachtige pentekeningen waarmee de auteur het boek illustreerde. Toen het literatuurprogramma 'Hier is ... Adriaan van Dis' eenmalig op herhaling ging, was Schalansky een van de gasten.

'De atlas van afgelegen eilanden' kwam in 2009 al in Duitsland uit, maar is nu pas in het Nederlands vertaald. Wellicht is de uitgeverij bang om de lezers van 'De lessen van mevrouw Lohmark' te verliezen, want anders valt niet te verklaren waarom Signatuur het boek op het omslag aanprijst als roman. Schalansky's atlas is dat absoluut niet. Met het etiket 'verslag van vingerreizen' verkoop je moeilijker boeken, maar het zou wel veel beter passen.

Met als basismateriaal geschiedenis, geografie, biologie en anekdoten maakt Schalansky met veel vertelkracht korte schetsen. De beste daarvan laten de verbeelding na lezing nog even verder werken, alsof je als kind weer boven de atlas gebogen zit. Soms heb je de auteur niet eens nodig. Een naam als 'Antipodeneilanden' prikkelt de fantasie al maximaal. De fraaie kaarten bij elk eiland hebben een soortgelijke uitwerking.

Schalansky beschrijft eilanden die wereldberoemd werden door hun bewoner (Sint-Helena), een iconische oorlogsfoto (Iwo Jima) en bevreemdende zaken (de beelden op Paaseiland). Maar met evenveel liefde laat ze haar licht schijnen over onbekendere plaatsen.

De eilanden, vaak duizenden kilometers verwijderd van de rest van de wereld, lenen zich goed voor experimenten: nieuwe samenlevingsvormen werden er uitgeprobeerd, maar ook massavernietigingswapens. Hemels en hels kan het er toe gaan. Paradijselijke stranden dienden soms als gevreesd verbanningsoord.

Bezoekers waren vaak verrast door wat ze aantroffen. Soms zagen ze vooral het unieke, bijvoorbeeld van atollen, ten onder gegane eilanden. "Onder de wonderbaarlijke dingen van deze wereld bezitten zulke formaties ongetwijfeld een zeer hoge rang", schreef Charles Darwin nadat de Beagle de lagune van de Cocoseilanden had verlaten. Jaren later voegde hij daar aan toe: "De boom des levens moet misschien wel het koraal des levens worden genoemd."

Anderen verfoeiden wat ze vonden, omdat ze op zoveel meer gehoopt hadden. Zo noemde ontdekkingsreiziger Ferdinand Magelhaen de Tuamotu-archipel in de zestiende eeuw 'Eilanden van de Teleurstelling'. Niets kon er de honger en dorst stillen.

Met wat psychologie van de koude grond laat de eilandfascinatie van veel schrijvers zich makkelijk verklaren. Ze herkennen zich in de eenzaamheid, de zonderlinge dieren en mensen die er wonen. Als schrijvers zelf al geen einzelgängers zijn, dan legt het vak hun wel een isolement op.

Maar bovenal is er de aantrekkingskracht van een microkosmos, de illusie van een wereld die zich het meesterschap van een enkeling laat welgevallen. Schalansky lijkt zich van die charme bewust, maar laat zich er niet door meeslepen. Ze gunt de afgelegen eilanden hun eigen weerbarstigheid. De schrijfster laat hen het verhaal doen.

Judith Schalansky: De atlas van afgelegen eilanden. Vijftig eilanden waar ik nooit ben geweest en ook nooit zal komen. (Atlas der abgelegenen Inseln) Vertaald uit het Duits door Goverdien Hauth-Grubben. Signatuur, Utrecht; 144 blz. euro 39,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden