Reisgezel vol verbeeldingskracht

interview | raham Kuyper begon in 1905 een lange reis om de Middellandse Zee. Kenner George Harinck reist hem voor de Ikon achterna.

Hij was nog nooit in het Midden-Oosten geweest - voor een hoogleraar in de geschiedenis van het neocalvinisme valt daar ook weinig te halen. Maar George Harinck is wel Kuyper-kenner bij uitstek en dus klopten programmamakers Martin Maat en Hans Hermans bij hem aan voor advies over hun plan een documentairereeks te maken in het voetspoor van de ARP-voorman, VU-oprichter en hoofdredacteur van De Standaard. 'Abraham de geweldige' was vernederd bij de verkiezingen van 1905 en wilde Nederland een tijdje uit, het was hem 'hier niet heimisch' meer. Zijn lange vlucht voerde hem naar een regio die nog steeds het nieuws beheerst, al zijn grenzen en landsnamen niet meer hetzelfde als 110 jaar geleden.

Getooid met fraaie hoed vormt Harinck de verbindende factor in alle afleveringen, de man die passages voorleest uit Kuypers boek 'Om de oude wereldzee' en die de reis aan elkaar praat, van Boekarest tot aan Khartoem, en het hele Midden-Oosten daar tussenin - hij is er geweest, inmiddels. Niet in alle landen die Kuyper aandeed - Syrië viel bijvoorbeeld noodgedwongen af - maar veel scheelt het niet. De serie brengt Harinck op ongewone plekken: bij het oudste klooster van de wereld, uitgehakt in de rotsen van Oost-Turkije, bij yezidi's in een besneeuwd tentenkamp, bij Joodse kolonisten in bezet gebied, zelfs bij een oppositie-politica in Soedan. En wat hem, na alle ontmoetingen, het meest frappeert is dit: hoe de wereld van 1905 lijkt op die van nu.

In Kuypers reisverslag, gepubliceerd in twee delen, meer dan duizend pagina's in totaal, gaat het vanzelfsprekend over politiek, niet in de laatste plaats over de vraag hoe men het Ottomaanse rijk een beetje netjes in elkaar kan laten storten. Maar het overheersende thema is toch de 'steeds grimmiger confrontatie met het raadsel van den islam', want Kuyper was voor alles theoloog, ervan overtuigd 'dat er geen grondtrek is in het menselijk wezen die dieper dan de religie zijn bestaan tot in den wortel beheerscht'.

Fanatisme

"De grote vraag voor Kuyper", zegt Harinck, "is hoe het kan dat de islam het christendom in Noord-Afrika zo snel en zo compleet heeft kunnen wegblazen, met uitzondering van de Kopten, die het overigens ook toen al moeilijk genoeg hadden. Wat Kuyper van de islam ziet, roept bij hem wel bewondering op, vanwege de overgave van de gelovigen en de striktheid van de leefregels, maar hij ontmoet ook de mystieke islam - die vindt hij riskant, daar komt het fanatisme uit voort. Mensen die een directe relatie met God hebben, dat is gevaarlijk: weet jij wat die allemaal te horen krijgen? Krijgt zo iemand greep op een groep, dan volgt die groep blindelings, want God zegt het."

Het is, zegt Harinck, niet de praktijk van het vijf keer bidden per dag die moslims in de richting van het extremisme drijft, noch de bedevaart naar Mekka of het geven van aalmoezen - nee, het gevaar komt van wat Kuyper 'geestdrijverij' noemt. Waarbij hij, wijzend op het utopische geweld van de zestiende-eeuwse wederdopers in Münster, het christendom niet vrijpleit. Maar dat is alweer een tijdje geleden, de religieuze dreiging van het moment is die van de islam. Harinck: "Je moet kritisch naar je eigen traditie kijken en het geweld van bijvoorbeeld de Europese godsdienstoorlogen niet wegpoetsen. Maar het christendom is wel veranderd. En de vraag is of de islam een soortgelijk proces kan ondergaan. Ik heb daar mijn twijfels over. Ik heb er onderweg niet veel van gezien. Je kunt natuurlijk met Ayaan Hirsi Ali zeggen dat de Arabische Lente hoop biedt, maar wat is daarvan overgebleven? Ik zie het alleen maar verder instorten."

Dat hij door zijn reis meer bevreesd is geraakt voor de radicale islam wil Harinck niet zeggen, maar hij vond het 'niet aangenaam' te ervaren hoe diep de moskee ingrijpt in het dagelijks leven. "Ik herinner me een vrijdaggebed in Algiers, waarbij zowel de moskee bomvol zat als het bijbehorende plein, en de hele dag hoor je in die stad de luidsprekers, niet alleen op de tijdstippen voor het gebed, maar de hele dag door. Koranlezingen. Voor de analfabeten en voor de mensen die het niet willen horen en zich verstoppen in hun kamer, zodat ze wel móeten luisteren. Dat vond ik beklemmend. En we hebben daar ook mensen gesproken die het beklemmend vinden, die zich tegen een muur gedrukt voelen."

Lijdzame bevolking

Wat Harinck verder opviel, en Abraham Kuyper zag dat indertijd ook al, is hoe lijdzaam de bevolking is, hoe timide. Ook in dat opzicht lijkt de Arabische Lente alweer ver weg: de onderdrukking van altijd is teruggekeerd, en de mensen slikken hun mening in, ze kijken wel uit om het achterste van hun tong te laten zien. Behalve in Israël, de staat die door er simpelweg te zijn de grootste verandering belichaamt ten opzichte van 1905. "In Israël heeft iedereen een mening en iedereen vindt ook dat hij die onmiddellijk moet ventileren. Of dat veel hoop geeft, weet ik niet, want het is wel de hardste samenleving die ik heb gezien. Bikkelhard. We spraken een vrouw in een nederzetting. Ze woonde daar, ze was Joods, dus dit was haar land. Het was bezet gebied. Mochten de Palestijnen daar ook wonen? Jawel, maar als ze lastig werden, dan schoot zij eerst. Daar zat een verhaal achter - haar zwager en diens baby waren vermoord - maar toch. Mensen zeggen gewoon: 'In mijn heilige boek staat dat dit land van mij is, en dat er in jouw heilige boek iets anders staat is niet relevant'."

Het hardste land aan de Middellandse Zee is ook het jongste en het meest succesvolle land. De vraag rijst vanzelf of ook dit terug te voeren is op wat Kuyper 'de grondtrek van de religie' zou noemen. Het speelt zeker een rol, denkt Harinck. Want hoe je de werkelijkheid waardeert, bepaalt hoe je ermee omgaat. "Joden en christenen hebben een opdracht jegens de aarde, een verantwoordelijkheid. Voor de islam geldt dat niet. Het resultaat uit zich in simpele dingen: waarom veeg je je stoep nou niet eens, of hang je niet gezellige bloemen buiten in plaats van de was? De islam is niet erg gericht op deze werkelijkheid, de openbaring van Allah concentreert zich op het paradijs; niet op deze wereld, maar op de volgende. En in jodendom en christendom is sprake van een verbond tussen God en mensen, terwijl het in de islam gaat om onderwerping, toch iets anders."

Klinkt Harinck hier behoorlijk Kuyperiaans, dan kan dat kloppen. Zijn reis voor de Ikon heeft hem dichterbij de oude Kuyper gebracht. "Door deze reis heb ik hem nog weer beter leren kennen. Als kunstenaar. Het clichébeeld is dat van de moralist, de stijle gereformeerde, maar dat was hij niet. Je beleeft altijd wat met hem, hij ziet alles altijd net anders dan andere mensen, en ik snap hem het best door naar hem te kijken als naar een artiest. Enorme verbeeldingskracht. Hij ziet Jezus door de straten van Jeruzalem lopen en hoort de engelen in de velden van Efrata."

In het voetspoor van Kuyper ontdekt George Harinck hoezeer de wereld van 1905 lijkt op die van nu.

Tv-serie en artikelen

De Ikon-serie 'Om de Oude Wereldzee' wordt vanaf 10 mei elke zondagavond uitgezonden op NPO 2. Voorafgaand aan iedere uitzending publiceert Trouw in De Verdieping een artikel van George Harinck. Daarnaast verschijnt op 8 mei van Harinck een boek over zijn reis in het voetspoor van Kuyper, getiteld 'Aan het roer staat het hart'. Tijdens drie debatten zal Harinck met verschillende gesprekspartners spreken over Kuypers angst voor het religieuze fanatisme en het verband met de actualiteit. Informatie daarover bij de VU-Vereniging: www.vuvereniging.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden