Reis langs gebutste mensen

Abraham Kuyper begon in 1905 een lange reis om de Middellandse Zee. George Harinck reist hem voor een Ikon-serie achterna en bericht in Trouw. Hij ontdekt dat de botsing van culturen en religies nog steeds actueel is. Vandaag aflevering 3: via Beiroet naar Syrië.

Abraham Kuyper voer begin december 1905 per boot van Smyrna in Turkije naar Beiroet in Libanon en reisde vandaar naar Damascus in Syrië. Maar ik heb Syrië alleen uit de verte gezien, de oorlog maakte een bezoek aan dit land onmogelijk.

Ik ben de enige niet voor wie de Syrische grens een barrière is. Abt Joachim staart dagelijks vanuit zijn hooggelegen klooster Mor Augen in het berggebied Tur Abdin in Zuidoost-Turkije het vlakke Syrische land in, dat zich kilometers ver voor hem uitstrekt. Joachims hart is bij Syrië, waar vlak over de grens gelovigen wonen die hij kent en onder zijn zorg vallen, en waar zijn patriarch zetelt. Hij mag er vanwege de oorlogstoestand niet heen en dat doet hem zeer.

Joachim leeft in het oudste klooster ter wereld - op een paar Egyptische na. Zijn Syrisch-Orthodoxe Kerk van Antiochië claimt bovendien de oudste van de wereld te zijn, gesticht door Jezus' leerlingen. Ze gebruiken in de liturgie nog steeds de oude taal die hij sprak, het Aramees. Dichter bij Jezus kun je eigenlijk niet komen. Joachim, een midden veertiger, is geboren in deze streek, maar in de jaren tachtig met zijn ouders naar Nederland gevlucht, omdat deze Aramese christenen klem kwamen te zitten in de geweldsuitbarstingen tussen de Koerden en de Turken. In Nederland behoorden ze tot de Syrisch-orthodoxe gemeenschap in Twente die er ook vandaag nog is. Hij herinnert zich hoe ze er vanwege hun oosterse cultuur door Nederlandse medechristenen voor moslims werden aangezien. Als kerk te midden van een islamitische cultuur zijn deze Arameeërs eeuwenlang vertrouwd met verdrukking.

Aan de mentaliteit van verdrukte christenen moest Kuyper in 1905 even wennen. Na zijn tocht door Europa en Zuid-Rusland kwam Kuyper in het Ottomaanse Rijk voor het eerst in gebieden waar het christendom niet dominant was. Tussen de ruïnes en graven van de vroegchristelijke cultuur in Turkije lijkt het hem wel alsof het christendom zelf hier in een sarcofaag is gelegd. Hij bezocht kerken waarin hij tot zijn verbazing bidkleedjes aantrof en waar vrouwen achteraf moesten blijven: het leek wel of ze aan het islamiseren waren. Kuyper was niet gewoon aan dergelijk schutgedrag dat hoort bij de overlevingskunst van een bedreigd christendom, dat niet lang na zijn bezoek tienduizenden gelovigen zou verliezen in de Syrische genocide van 1915-1920. Het duurde even voor hij sympathie voor hen kon opwekken 'om de onverzettelijkheid waarmee ze aan hun heilige herinneringen vasthielden'.

Abt Joachim is de behoedzame onverzettelijkheid in persoon. Hij wilde als kind al geestelijke worden en liet in Nederland tijdens zijn middelbare schoolopleiding dat voornemen niet varen, al had hij het er goed. Maar dit hier was zijn land niet. Hij volgde de theologische opleiding van zijn kerk te Damascus en werd gewijd tot priester. Na een paar jaar kreeg hij de kans om terug te keren naar de bergen van zijn jeugd en betrok het vervallen klooster Mor Augen. In 1970 was hier de laatst monnik overleden, sindsdien was het een barbecueplek van omwonenden. Maar het klooster bleef de Arameeërs dierbaar. De miljoenen Syrisch-orthodoxen wonen nu over heel de wereld, maar deze bergstreek wordt gekoesterd als het brongebied van hun kerk en religie.

Joachim kreeg van deze gemeenschap geld om het klooster op te knappen. In de bloeitijd rond het jaar 500 woonden hier 350 monniken. Nu dus één, met een Duitse Arameeër als leerling en enkele al dan niet tijdelijke hulpen, vluchtelingen uit Syrië.

Johannes de Doper

Joachim is abt en priester tegelijk. Ik woon een van de vier door hem geleide dagelijkse diensten bij in de kapel. Die dag werd de dood van Johannes de Doper herdacht - wiens hoofd in de christelijke basiliek te Damascus als een relikwie vereerd wordt. Aanvankelijk door christenen, maar die mogen dat niet meer doen, want de kerk is de omayadenmoskee geworden - al mocht de paus er in 2001 bidden. De moslims vereren Johannes ook, en na Mekka was Damascus in Kuypers dagen hun belangrijkste moskee. De avonddienst gaat over de heilige van de volgende dag, Stefanus die gestenigd werd. Onthoofden, stenigen: deze twee martelaren passen goed bij de huidige situatie van moslims, christenen en yezidi's in Syrië.

Na afloop zingt Joachim het Onze Vader. Indrukwekkend om dit oude gebed en het 'Verlos ons van de boze' en het 'Van u is het koninkrijk en de macht' bijna in het gezicht van de moordende troepen door één warme standvastige stem te horen vertolken. Maar wat vermag zo'n enkele stem? Ach, we doen dit al 1600 jaar, zegt Joachim met zijn zachte stem. Kwetsbaar, maar onverzettelijk. Ja, Abraham de Geweldige, zo kan het ook.

Ik sla Syrië over en pak Kuypers reis weer op aan de zuidrand van het meer van Genesareth in het noorden van Israël, waar Kuyper met de trein uit Damascus arriveerde. Er zijn nog wat rails en een wagon uit Kuypers dagen en een vervallen stationsgebouwtje. Vlak ernaast ligt een van de oudste kibboetsen die Kuyper ook bezocht. Ook hier trof hij gebutste mensen, maar veel energieker dan de christenen in Turkije. De kibboets begon met een tiental Joden uit Transsylvanië die de pogroms ontvluchtten. Ze waren niet van Herzls zionisme en hadden geen religieus motief. Het waren socialisten die het gemeenschapsideaal zonder particulier eigendom nastreefden. Als er van Palestina iets zou kunnen worden, moet het van deze ijverige Joden komen, schreef Kuyper. Het gemeenschapsideaal heeft buiten Rusland nergens zo gebloeid als in Israël. Toen na 1948 Israël moest worden opgebouwd, werd de kibboets het symbool van dit gezamenlijk doel en met aanstekelijk enthousiasme - vele Joden en niet-Joden uit vele hoeken van de wereld hebben in een kibboets gewerkt - werd de Israëlische cultuur en economie uit de grond gestampt.

Het ideaal kreeg soms extreme trekjes; dat heb je met idealen. In de wereld van de kibboets was het aantal scheuringen net zo groot als in doopsgezinde kringen. Conflicten gingen bijvoorbeeld over de vraag of gezinnen wel konden worden toegestaan, omdat dit toch eigenlijk gemeenschappen in de gemeenschap waren en dus het ideaal verstoorden.

Desondanks waren kibboetsen het symbool van Israëls doorzettingsvermogen en opgang. Mosje Dayan, de generaal met het doekje voor zijn oog, uit de oorlog van 1967, is in deze kibboets opgegroeid. De ruim 70-jarige Itzik Ankory, die hier vanaf de jaren veertig actief lid van de gemeenschap is, kan er enthousiast over vertellen. Hij is bezield door de sociaal-democratische visie en rekent de teloorgang van het kibboetsideaal het kapitalisme aan - een oude gewoonte in deze ideologische traditie. Aan het begin van deze eeuw is het kibboets-ideaal in zijn strikte vorm aan de wilgen gehangen. We lunchen in een zaal waar iedereen de maaltijd gebruikt - het klassieke ideaal - maar we moeten onze maaltijd individueel afrekenen bij de kassa - en dat vloekt met alles wat kibboets is.

Itzik vertelt mij realistisch dat het kibboets-ideaal nooit door Israël is omarmd, maar dat het meer een symbool is geweest. Daarmee degradeert hij het niet, want als symbool was het heel belangrijk. En dat is het naar zijn oordeel nog. Als jonge Israëliërs het jachtige stadsleven en het kapitalistische meer, meer, meer, dat daar bij hoort, moe zijn en in een kibboets willen leven, is dat voor hem een teken dat mensen ook in een zieke samenleving nog steeds de weg naar het goede leven kunnen vinden. Het zijn er alleen maar een paar die op de poort aan de kibboets kloppen en individualistisch als deze nieuwkomers zijn, valt het niet mee zich aan te passen aan een leven in dienst van de gemeenschap.

Tv-serie en artikelen

De achtdelige Ikon-serie 'Om de Oude Wereldzee' wordt op zondagavond uitgezonden op NPO 2. Voorafgaand aan elke uitzending publiceert Trouw in de Verdieping een artikel van George Harinck. Tijdens debatavonden (26 mei in Breda en 2 juni in Heerenveen) zal Harinck met verschillende gesprekspartners spreken over Kuypers angst voor het religieuze fanatisme en het verband met de actualiteit. Informatie daarover bij: www.vuvereniging.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden