Dirigent, pianist, componist Reinbert de Leeuw werd 81 jaar.

Reinbert de Leeuw 1938 - 2020

Reinbert de Leeuw (1938-2020): pianist, dirigent, componist én rebel

Dirigent, pianist, componist Reinbert de Leeuw werd 81 jaar.Beeld ANP Kippa

Dirigent en componist Reinbert de Leeuw (81) is overleden. Dat heeft een woordvoerster namens de familie en vriendenkring laten weten.

In 2014 blafte er een hond in het Amsterdamse Concertgebouw. 

Het geblaf was gepland, want, zo begon ‘Der nächtliche Wanderer’, een nieuw stuk van Reinbert de Leeuw. 

Het was De Leeuws eerste compositie in veertig jaar. Bij de NTR ZaterdagMatinee dirigeerde hij het Radio Filharmonisch Orkest, voor de gelegenheid zelf. Een stevig stuk van een bijna een uur was het, waarin aan het einde opnieuw hondengeblaf klonk. Het was mysterieus, ongrijpbaar. Zelf zei De Leeuw er in Trouw over: ‘Het lijkt op niks’. Hij voelde zich zenuwachtig over hoe zijn muziek zou aankomen, en raadde vrienden aan om vooral níet te komen luisteren. 

Maar in datzelfde gesprek zei hij: ‘Iets maken dat er nog niet eerder was, dat is het mooiste wat er is. Euforisch, ik kan geen ander woord voor dat gevoel bedenken’

Het was een machtig mooi werk. Het klonk als een symfonisch gedicht à la Liszt (een van De Leeuws grote liefdes) dat in een andere baan om de aarde gekatapulteerd was. De Leeuws eigen ‘Symphonie fantastique’, als het ware. De muziek voelde prettig onaangenaam aan, en was gemaakt met een ongekend oor voor opbouw en klankkleur. Heftige klappen van de zweep en een dozijn mahleriaanse mokerslagen begeleiden dit magnum opus. Hij kon het dus na veertig jaar nog steeds, componeren. En het overheersende gevoel achteraf was dat het best jammer was dat hij in zijn rijke leven een ander pad had gekozen. 

Reinbert de Leeuw in 2013, tijdens een repetitie met het Residentieorkest.Beeld ANP Kippa

Ambassadeur voor zijn tijdgenoten 

Dat was niet het pad van de euforische componist, maar dat van euforische uitvoerder van andermans muziek. Als pianist, maar vooral als dirigent van het Asko|Schönberg Ensemble. Het proces van zelf componeren bracht hem dichter bij de grote componisten die hij uitvoerde, zei hij zelf. Hij wist wat er in hen omging.

Gedurende zijn leven heeft De Leeuw zich als een ware ambassadeur ingezet voor andere componisten, voor zijn tijdgenoten. Zo voerde hij het complete werk van György Ligeti uit, en legde dat met toestemming van de componist zelf vast op cd: de opnamen groeiden uit tot referentiewerk. 

Hij boog zich over het mysterieuze oeuvre van de jong overleden Claude Vivier en maakte samen met Pierre Audi voor het Holland Festival een prachtvoorstelling in de Gashouder op het Westerpark. Beelden en klanken van dat wonderbaarlijke totaaltheater zijn in het geheugen gegrift. 

Een rebel, een oproerkraaier! 

Waar begin je als je terugblikt op het rijke en roerige leven van Reinbert de Leeuw? Misschien bij de Notenkrakersactie van november 1969? Een paar maanden geleden was daar nog veel aandacht voor, omdat het precies vijftig jaar geleden was dat De Leeuw en zijn kompanen een concert van het Concertgebouworkest onder leiding van Bernard Haitink verstoorden. Hij zou er voor altijd mee geassocieerd worden, en stond hierna voorgoed te boek als rebel. Als oproerkraaier. 

Discussie tussen Notenkrakers - met rechts vooraan Reinbert de Leeuw - en het Concertgebouworkest in Hotel Krasnapolsky, 22 april 1970.Beeld *

Of begin je bij De Leeuws geestige optreden bij De Wereld Draait Door waar hij het stuk ‘4.33’ van John Cage speelde – een conceptuele compositie die niets meer is dan vierenhalve minuut en drie seconden stilte. Hij kon zoiets als geen ander ‘voordragen’, serieus en ironisch tegelijkertijd.

Of moet je het hebben over De Leeuws obsessie van de laatste jaren: Johann Sebastian Bachs ‘Matthäus-Passion’, die hij met Holland Baroque uitvoerde? Of over die euforische, bijna beangstigende blik in De Leeuws ogen bij de climax in C-groot van Schönbergs ‘Gurre-Lieder’? Zijn haast magische optreden in het programma ‘Zomergasten’ in 2014? Of het spraakmakende ‘De Toonmeesters’, een documentaireserie over nog levende componisten die hij samen met Cherry Duyns maakte? 

Of misschien toch over zijn woede rondom de biografie van Thea Derks, die in 2014 uitkwam? Daarin werd hij onder andere getypeerd als kunstpaus, die componisten kon maken en breken, omdat hij in zoveel verschillende belangrijke culturele instanties een vinger in de pap had. De Leeuw probeerde de publicatie van het boek tevergeefs tegen te houden.

In de roerige Notenkrakers-jaren ontstonden vriendschappen voor het leven. Zoals met componist Louis Andriessen. Nog niet zo lang geleden werd gevierd dat ze beiden 80 jaar waren geworden. De Leeuw heeft alle grote opera’s van Andriessen in wereldpremière gebracht, van ‘De Materie’ (1989) tot ‘Theatre of the World’ (2016). Dienstbaar aan de muziek van anderen, en niet aan die van hemzelf. Bij het grote publiek stond De Leeuw vooral bekend als uitvoerder van de pianomuziek van Erik Satie. De elpees die hij vanaf de jaren tachtig opnam, werden legendarisch. Al was het alleen al vanwege de extreem langzame tempi die De Leeuw koos.

Aan het eind van deze maand zou De Leeuw zich nogmaals inzetten voor de muziek van de jong overleden componist Claude Vivier, middels een speciaal concert in de NTR ZaterdagMatinee. Een paar weken geleden berichtte de Matinee al dat De Leeuw om gezondheidsredenen het concert niet zou kunnen dirigeren. 

Lees ook: 

Bach spelen alsof je hem net aan de telefoon hebt gehad

Reinbert de Leeuw, Nederlands pleitbezorger van de nieuwste muziek, dirigeerde in 2016 de Matthäus-Passion. De tekst was daarbij zijn uitgangspunt. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden