interview

Regisseur Nuri Bilge Ceylan hunkert naar iets hogers

Regisseur Nuri Bilge Ceylan op het Filmfestival in Cannes. Beeld AFP

In ‘The Wild Pear Tree’ probeert een jonge Turkse schrijver in zijn geboortedorp geld bij elkaar te sprokkelen om zijn eerste boek uit te geven. Maar de gokschulden van zijn vader blijven hem achtervolgen. Regisseur Nuri Bilge Ceylan over zijn voorkeur voor modderige scenario’s en troebele films.

Wat Orhan Pamuk is voor de Turkse literatuur, is Nuri Bilge Ceylan voor de Turkse film. De regisseur brengt belevenissen van kleine lieden in beeld en creëert daarmee epische drama’s over de onbeduidende rol van de mens, schuld en boete en alle andere thema’s uit de klassieke Russische literatuur. In de aftiteling van zijn vorige film ‘Winter Sleep’, die in 2014 werd bekroond met de Gouden Palm, bedankte hij Tsjechov, Shakespeare, Dostojevski en Voltaire. Dat is ongeveer de spanwijdte die je kunt verwachten bij een film van Ceylan (in eigen land liefkozend NBC genoemd).

Gokschulden

Zijn nieuwe film, ‘The Wild Pear Tree’, volgt de jonge Sinan die net zijn lerarenexamen heeft gedaan en terugkeert naar z’n geboortedorp om te wachten op de uitslag. In zijn hart voelt hij zich schrijver, maar daarmee ontloop je in Turkije de militaire dienstplicht niet. Toch vindt hij het een goed moment om bij ­lokale notabelen en ondernemers geld los te peuteren om zijn eerste boek te kunnen publiceren. Zij blijven hem echter met het verleden confronteren, door hem steeds te wijzen op de gokschulden die z’n vader nog open heeft staan. Via de uitgebreide gesprekken die Sinan met de mannen voert, schetst de film een beeld van Turkije: welke rol spelen intellectuelen nog, hoe staat de islam ervoor, wat is de stand van de economie?

Sinan – en Ceylan, voel je – hunkert naar iets hogers. Hij wil duiden, het bestaan begrijpen via het schrijven, de onzichtbare verbanden blootleggen. Maar eigenlijk is Sinan te lui. Waarom gaat hij niet gewoon langs uitgevers in Istanbul? Waarom terug naar zijn geboortegrond?

De woorden die Sinan op papier had moeten schrijven, wisselt hij nu met mannen op straat, waar ze klinken als een soort bezweringen van de nietigheid van het bestaan. The Wild Pear Tree – zie de contradictie: wild, maar op één plek geworteld – is een prachtige verbeelding van Sinans gemoedstoestand, van een hunkeren naar opstijgen en ontsnappen maar via alledaagse beslommeringen steeds weer op aarde terugkomen.

Zoektocht

Nuri Bilge Ceylan werd geboren in 1959 in Istanbul. Hij studeerde techniek aan de universiteit en kwam daar in aanraking met fotografie. Om na te denken over de koers van zijn leven trok hij naar Nepal, maar hij vond die koers ironisch genoeg pas na terugkeer, tijdens het vervullen van z’n dienstplicht. Hij betaalde zijn eerste pogingen om te regisseren zelf – anders dan Sinan in The Wild Pear Tree –, schreef de scenario’s en deed het filmen en monteren.

Ondanks of misschien dankzij het sterk gepolitiseerde politieke klimaat in Turkije houdt Ceylan zich doorgaans ver van uitspraken over politiek en religie, ook al bestaat de langste scène in de film volledig uit een discussie over religie. “Het is niet interessant wat de maker vindt of denkt”, zegt Ceylan als hem gevraagd wordt of hij gelovig is. “Die moet een mysterie blijven. Dostojevski’s mening kon je ook niet in zijn verhalen ontdekken.” Hij noemt de Rus niet toevallig. Pas toen Ceylan de negentiende-eeuwse Russische schrijvers ontdekte, vond hij gelijkgestemde zielen, zei hij eerder tegen een Brits tijdschrift.

Hij vertelt dat The Wild Pear Tree een poging is om te praten over waarmee een jongeman geconfronteerd wordt als hij nu in Turkije opgroeit. “Vooral als hij op het platteland opgroeit en iets afwijkends wil, bijvoorbeeld schrijver worden. Daar is het lastig om vrienden te vinden die op dezelfde golflengte zitten. Mijn vader was zo iemand. Hij hield van geschiedenis, hij wist veel van Alexander de Grote, maar het kon niemand iets schelen. Na een tijdje gingen mensen grapjes over hem maken. Mijn vader was een atheïst, maar dat heeft hij nooit iemand verteld.”

Net als Ceylan nu zelf bij voorkeur zwijgt over zijn gedachten. Hij houdt zijn films graag troebel, zegt hij. “Ik houd ervan om dingen in het scenario modderig te maken. Omdat je als kijker in de modder je eigen vragen kunt vinden. Bij mij zijn zaken altijd troebel.”

Heldere antwoorden op de grote vragen zijn er dan misschien niet, Ceylans films doen wel heel precieze pogingen ze te vinden. Het is vooral die zoektocht die zijn identiteit bepaalt, vertelt hij. “Tot een natie of volk behoren vind ik niet belangrijk. Op dezelfde filosofische golflengte zitten, eenzelfde soort mens zijn, is veel belangrijker. Je moet maar hopen dat je zulke mensen tegenkomt in je leven. Filmmaken voelt vaak ook zo: alsof je een fles met een brief in de zee gooit en je maar moet afwachten wie ’m oppikt.”

Lees ook:

Huwelijksepos in een winters sprookjesland

‘Winter Sleep’ is een ruim drie uur durend huwelijksepos dat zich ontvouwt als een grootse roman. In Cannes, waar ik de film zag, en waar de Turkse regisseur Nuri Bilge Ceylan werd onderscheiden met de Gouden Palm, de hoofdprijs van het festival, vreesde ik even dat het in het tumult moeite zou kosten om me gedurende de lengte van twee avondvullende speelfilms te concentreren. Het tegendeel bleek waar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden