Regent runt groene club als een bedrijf

Als in Nederland geen echte wildernis meer bestaat, wie zorgden dan voor de natuur die er vandaag is? In een zomerfeuilleton beschrijft Trouw de grote beschermers.

Je zou het niet zeggen als je hem begin vorige eeuw gekromd, met de rugzak op, over de Brabantse Kampina ziet struinen, met zijn cockerspaniël Mona dan weer een eind voor hem, en dan weer volgend. Toch is Pieter Gerbrand van Tienhoven een Amsterdamse patriciër, een echte regent die geen tegenspraak duldt.

Het is moeilijk te reconstrueren wanneer Jac P. Thijsse en Van Tienhoven elkaar precies hebben ontmoet. Ze schrijven weliswaar brieven nadat de gemeente Amsterdam in 1904 besluit van het Naardermeer geen vuilstort te maken, maar uit die correspondentie blijkt dat ze elkaar dan al kennen. Waarschijnlijk hebben ze eerder kennisgemaakt bij de voorloper van de Vogelbescherming. Thijsse is fervent vogelaar, maar Van Tienhoven gaat dan al als 'VogelenPiet' door het leven. Een aantal jaren biologie vóór zijn studie rechten, hebben bij hem het 'groene virus' aangewakkerd.

Die belangstelling voor de natuur is belangrijk voor de rol die Van Tienhoven in de uitbouw van het jonge Natuurmonumenten speelt. Maar zijn kennis van financiën en zijn uitgebreide netwerk van invloedrijke notabelen zijn de zaken die er in die tijd echt toe doen. Thijsse maakt Nederland enthousiast voor natuur en draagt de gebieden aan die ter bescherming aangekocht moeten worden. Maar het is Van Tienhoven die voor het geld zorgt en voor een gezonde financiële basis onder de nieuwe reservaten. Hij is de man ook die het Naardermeer feitelijk financiert, als eerste eigen gebied van Natuurmonumenten. En die methode wordt tot op de dag van vandaag gebruikt.

Pieter van Tienhoven is de zoon van Gijsbert van Tienhoven, die eind negentiende eeuw burgemeester van Amsterdam is en Tweede Kamerlid. Pieter wordt na zijn studie groot in de assurantiën en richt verschillende verzekeringsmaatschappijen op. Toch laat hij het eigenlijke werk het liefst over aan zijn procuratiehouder. Van Tienhovens werkelijke belangstelling ligt op het terrein van de natuurbescherming. Voor Thijsse is Van Tienhoven goud waard. Hij wordt eerst penningmeester van Natuurmonumenten (en schrijft in die functie aanvankelijk zelf de lidmaatschapskaarten uit) en zal deze functie vanaf 1927 nog eens combineren met het voorzitterschap, zo'n 25 jaar lang. Met Thijsse heeft hij het voor het zeggen, al beweren sommigen dat vooral Van Tienhoven de organisatie groot maakt. Hij is de bestuurder wiens wil wet is, en biedt Natuurmonumenten ook onderdak in een van zijn regenteske kantoren aan de Amsterdamse grachten.

Pioniersjaren

In de beginjaren van Natuurmonumenten draagt Thijsse steeds natuurgebieden aan die dreigen te worden 'ontwikkeld'. De heren gaan er dan met z'n tweeën op af, en proberen met aankoop de parels te redden. Nu is Van Tienhoven in de ogen van Thijsse 'een knooppunt in belangrijke relaties' en kan hij nog wel eens een voordelige lening loskrijgen, maar van enige planmatigheid en van een financieel stabiel beleid is in die pioniersjaren geen sprake. Anders gezegd: Thijsse en Van Tienhoven doen maar wat. Ze hebben dan al hapsnap tientallen gebieden aangekocht, of krijgen willekeurige landgoederen gratis aangeboden. Maar dat zint Van Tienhoven niet. Hij ontwikkelt een in die tijd nieuwe financieringsmethode, die uitgaat van de aankoop van terreinen door middel van leningen tegen lage rente, renteloze leningen en giften. Maar sommige natuurgebieden moeten met houtoogst of recreatie geld opbrengen om tekorten elders op te vangen. Er dienen dus ook terreinen worden aangekocht die niet zozeer ecologisch waardevol zijn, maar economisch aantrekkelijk. In die tijd is dat een volstrekt nieuwe, maar ook omstreden gedachtegang. Toch zet Van Tienhoven door.

Hij kan bij zijn achterban een potje breken doordat hij zelf privégronden aan Natuurmonumenten overdraagt. In 1929 brengt hij bijvoorbeeld De Kampina, het enorme familielandgoed bij Boxtel, in handen van Natuurmonumenten. Daar is na zijn dood in 1953 ook zijn as uitgestrooid. Op de enorme keien uit Ootmarsum die op deze plek aan hem herinneren, staat 'Nederlands groote natuurbeschermer'. Groter dan Thijsse? Misschien wel, in wat nu 'de verduurzaming van de bedrijfsvoering' heet. Maar de laatste is in ieder geval bekender.

Van Tienhoven schaakt in de eerste helft van de twintigste eeuw op meerdere borden tegelijk. Hij is de man achter de oprichting van de Provinciale Landschappen, regionale organisaties die dichter bij de samenleving lokale gevaren voor natuur kunnen keren. Hij ziet ze als een soort dependances van Natuurmonumenten. En hij richt de Bond Heemschut op, die zich inzet voor landschappelijke schoonheid. En is de man achter 'De Hollandsche Molen'. Maar hij denkt ook juist groot. Hij begint in 1925 de Nederlandsche Commissie voor Internationale Natuurbescherming, als voorbeeld voor een wereldwijd netwerk dat in zijn visie uiteindelijk bij de Volkerenbond thuishoort.

Hooge Veluwe

Het lijkt alsof alles in handen van Van Tienhoven in goud verandert, maar zo is het nu ook weer niet. Hij is ronduit teleurgesteld als het hem niet lukt in de jaren dertig landgoed 'De Hooge Veluwe' aan te kopen. Het echtpaar Kröller-Müller wil dat hij ook de kunstverzameling overneemt, maar daar past hij voor. Hij is van de natuur, niet van de kunst. En ook bij de Limburgse Sint Pietersberg vist hij achter het net. Van Tienhoven is er erg op gebrand de mergelwinning in deze Nederlandse 'berg' tegen te houden, maar stuk voor stuk zal de Enci het gevaarte afgraven. Zijn Natuurmonumenten krijgt het gebied pas in 2018 definitief in handen, zo'n honderd jaar te laat, met slechts kalkwanden die enige natuurwaarde hebben.

Van Tienhoven heeft er weliswaar voor gezorgd dat Natuurmonumenten geen zweverige club is geworden van natuurvrienden, maar een zakelijk gezonde onderneming met een idealistisch doel. En onder zijn leiding kan de organisatie in die tijd ruim gebruik maken van zijn adellijke, vermogende en invloedrijke relaties. Maar onder hem is de Natuurmonumenten aristocratisch gebleven, en dat pikken jongste leden niet langer, die zich inmiddels hebben verenigd in de Nederlandse Jeugdbond voor Natuurstudie (NJN). Zij betogen tijdens de jaarvergadering van 1943 dat Natuurmonumenten zich meer op het volk en educatie moet richten. Maar Van Tienhoven staat achter de koers dat zijn club natuur moet aankopen en beheren. Punt. Zijn commentaar is dan ook: 'Eén lid van mij brengt duizend keer meer in het laatje dan jullie samen'.

Meer zorgen heeft Van Tienhoven in de jaren dertig over de snelheid waarmee de zogenaamde woeste gronden in kader van de werkverschaffing worden ontgonnen. Aankopen van natuur is niet langer afdoende. Gelukkig heeft er een nieuw lid in zijn bestuur plaatsgenomen dat de natuur meer planologisch benadert. Er moet een lijst komen van het voornaamste natuurschoon van Nederland, is zijn voorstel. En die zal van groot belang worden voor de natuurbescherming van de toekomst.

Volgende week in 'Nederlandsche Natuur in 10 Persoonen': Henk Cleyndert Azn.

Pieter van Tienhoven (1875- 1953)

Lange Afstand Vereniging Via Via heeft rond Oisterwijk een Van Tienhoven-wandeling van 16 kilometer uitgezet door de Kampina. Deze voert ook langs de keien die zijn graf markeren. Meer info op www.wandelpaden.com.

Ook Natuurmonumenten heeft diverse wandelingen in het gebied die allemaal beginnen bij het bezoekerscentrum op de Van Tienhovenlaan 5 in Oisterwijk. Kerkepadroute 4 km, Belversvenroute 5 km, rolstoelpad, grootvak 2,5 km, Viermannekesroute 4 km of 7 km, Logtseveldenroute 4,5 km of 7 km, Smalwaterroute 4 km of 8 km, Huisvennenroute 5,0 km.

Aan de gevel van het pand Herengracht 540 in Amsterdam is nog de plaquette die vermeldt: 'Hier werkte dr. P.G. van Tienhoven voor de schoonheid van Nederland 1927-1953'. Hoewel hier ook Thijsse werkte, is voor zijn naam opmerkelijk genoeg geen plaats.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden