Referendum splijt Turkse gemeenschap

Betogers van het ja-kamp ('evet')in Ankara. Beeld anp

Voor Erdogan en zijn regering zijn er veel stemmen te halen in Nederland. Wie vertegenwoordigen de ja-stem? En wie zitten er in het nee-kamp?

Niet voor niets toonden president Erdogan en zijn AKP afgelopen zaterdag zo nadrukkelijk hun spierballen aan Nederland. Erdogan moet nog maar zien of hij in Turkije een meerderheid van stemmen krijgt voor zijn grondwetswijziging, in Nederland is hij verzekerd van grote steun (zie kader). Hij weet hier verschillende religieuze en politieke stromingen achter zich. Volgens universitair docent Nico Landman, die aan de Universiteit Utrecht de Turkse stromingen in Nederland onderzocht, hebben deze bewegingen met elkaar gemeen dat ze niet transparant zijn en er voornamelijk op gericht zijn de Turks-islamitische identiteit in Nederland te versterken.

Milli Görüs is een belangrijke steunpilaar voor Erdogan. Erdogan en zijn AKP komen eruit voort. De beweging is niet alleen streng islamitisch, maar ook nationalistisch en zeer politiek geëngageerd. Begin jaren tachtig kwamen veel aanhangers van Milli Görüs naar Nederland. De afgelopen jaren is de stroming flink gegroeid. Ze heeft zo'n vijftig moskeeën in Nederland en een grote educatieve en maatschappelijke rol.

Bij Milli Görüs zijn veel aanhangers van Erdogan te vinden. Vertegenwoordigers van de soennitische stroming zijn vaak actief in de Nederlandse politiek. "In het verleden voelden volgelingen van Milli Görüs zich ook aangetrokken tot de Gülenbeweging en andersom", zegt Nico Landman. Sinds de mislukte coup van afgelopen zomer heeft Milli Görüs zich echter afgekeerd van deze volgens hun en Erdogan 'terroristische beweging'.

Süleymanci is de oudste religieuze Turkse stroming in Nederland, geïntroduceerd door de eerste gastarbeiders. Ook Süleymanci heeft zo'n vijftig moskeeën. Ze doet veel aan educatie, Denk-voorman Tunahan Kuzu zat bijvoorbeeld in een internaat van deze stroming.

Tekst loopt door onder afbeelding.

De Turkse president Recep Tayyip Erdogan. Beeld anp

Politiek instrument

Süleymanci is spiritueel en mystiek en in tegenstelling tot Milli Görüs niet politiek. Toch steunen haar volgelingen in meerderheid Erdogan. Süleymanci en de president zijn nooit in conflict geraakt, duidt hoogleraar Turkse taal- en cultuur Erik-Jan Zürcher. "Ze behoren tot dezelfde conservatieve soennitische stroming als Milli Görüs, en ook de Gülenbeweging." Na de breuk tussen Erdogan en Gülen zijn Suleymanci en de president naar elkaar toe gegroeid.

Het grootste deel van de Nederlandse Turken gaat naar Diyanet-moskeeën. Diyanet is het Turkse presidium voor geloofszaken, ooit opgericht om de scheiding tussen staat en geloof te waarborgen. De imams worden uitgezonden door Ankara, daar worden ook de preken geschreven. Onder Erdogan is het een politiek instrument geworden. "Sinds de coup is steeds openlijker te zien dat ze aan de leiband van Ankara lopen", zegt Nico Landman. In de nasleep van de coup kregen Gülen-sympathisanten bijvoorbeeld te horen dat zij niet langer welkom zijn in de moskeeën.

Tijdens het overleg over de Turks-Nederlandse spanningen bij minister Lodewijk Asscher gisteren, kwamen de meeste kritische geluiden over de diplomatieke rel van Milli Görüs en Diyanet. Diyanet heeft de afgelopen tijd Turkse Nederlanders opgeroepen woensdag naar de stembus te gaan. Voor zover bekend zijn er geen stemadviezen gegeven voor de Tweede Kamerverkiezingen of het Turkse referendum.

Pink en wijsvinger

De Union of European Turkish Democrats (UETD), schaart zich wél uitgesproken in het ja-kamp. Vertegenwoordigers van de Europese tak van de AKP stonden vooraan in de demonstratie bij het consulaat, afgelopen zaterdag. De UETD'ers deelden vlaggen uit en spraken met een overgekomen AKP-parlementariër de menigte toe. Veel UETD'ers komen uit Milli Görüs, zegt Erik-Jan Zürcher. "Maar er is een schil van Erdogan-aanhangers die geen banden heeft met Milli Görüs. Die steunen de AKP omdat die een einde maakte aan de dominantie van het leger en het land de eerste jaren economisch succesvol maakte."

Naarmate de avond bij het consulaat vorderde, doken steeds meer vlaggen van de Grijze Wolven op. Jongeren staken hun pink en wijsvinger in de lucht, een gebaar van de ultra-nationalistische beweging. De Grijze Wolven, die in Turkije in de MHP verzameld zijn, hebben de sleutel in handen bij het komende referendum, denkt Zürcher. "Deze rel kan leiden tot extra stemmen vanuit de MHP vóór Erdogan."

De Grijze Wolven in Rotterdam waren woedend dat Nederland zich verzette tegen de komst van een Turkse minister. Een deel van de stroming wantrouwt Erdogan en zijn autocratische neigingen, het krenken van de Turkse trots vinden zij nóg erger. De escalatie zou hen best eens het ja-kamp in kunnen trekken.

Erdogan krijgt veel stemmen uit Nederland

In Nederland wonen zo'n 250.000 Turkse stemgerechtigden, die vanaf 5 april mogen stemmen over de grondwetswijziging in Turkije. Het is de vierde keer dat Turken in het buitenland mogen stemmen, na de presidentsverkiezingen van 2014 en de parlementsverkiezingens van augustus- en oktober 2015. In 2014 kwam slechts 7,5 procent opdagen, door mobilisatiecampagnes van de AKP groeide dat tot 46 procent in oktober 2015. De steun voor Erdogan is groot onder Turkse Nederlanders, bij die laatste verkiezingen stemde 70 procent voor de AKP, aanzienlijk meer dan de 49 procent in Turkije zelf.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden