Referendum nog steeds vrij kansloos

Femke Halsema (GroenLinks) ( ANP PHOTO KOEN VAN WEEL )

Sinds het kabinet-Kok in 1999 viel over het referendum, is het onderwerp niet weggeweest uit de politieke discussie. Deze week debatteert de Tweede Kamer over een nieuwe poging tot invoering.

Minister Ter Horst (PvdA) had zich twee weken geleden al geschaard achter de Tweede Kamerleden Kalma (PvdA), Halsema (GroenLinks) en Van der Ham (D66), het drietal dat een nieuwe poging doet om een referendum door het parlement te loodsen. Maar de minister van binnenlandse zaken, in het kabinet als eerste politiek verantwoordelijk voor de Grondwet en de democratische rechtsorde, werd meteen teruggefloten door de ministerraad.

Daarachter gaat schuil dat de coalitiepartijen het volstrekt oneens zijn over het fenomeen referenda. Het CDA is mordicus tegen. De christen-democraten beschouwen het als een inbreuk op de parlementaire democratie, waarin burgers vertrouwen geven aan volksvertegenwoordigers. De PvdA daarentegen vindt dat die parlementaire democratie nog wel eens te kort schiet. En ook de ChristenUnie is onder voorwaarden voor bepaalde vormen van referenda.

Kalma, Halsema en Van der Ham willen burgers de gelegenheid geven zich uit te spreken over de wenselijkheid van een wetsvoorstel nadat het parlement dat heeft aangenomen. Ze kunnen dat dan doen via een raadgevend, correctief, bindend referendum.

Het is raadgevend omdat het initiatief bij de burgers ligt en niet bij de wetgever. Het correctieve karakter zit daarin dat het gaat om de vraag of een al genomen besluit moet worden teruggedraaid. En het is bindend omdat er bij een afwijzing door de kiezers voor de wetgever geen ontsnappen aan is. Dan verdwijnt het wetsvoorstel ’van rechtswege’ (automatisch) van tafel.

Precies dat bindende karakter maakt een wijziging van de Grondwet nodig. Dat is een tijdrovende procedure. Beide Kamers moeten er twee keer over oordelen. De eerste keer volstaat een gewone meerderheid, de tweede keer is een meerderheid van tweederde vereist. Bovendien kan die tweede ronde pas worden gehouden als er eerst een nieuwe Tweede Kamer is gekozen.

In de eerste ronde zijn de indieners verzekerd van een (gewone) meerderheid in de Tweede Kamer. Ze kunnen in ieder geval rekenen op de steun van hun eigen fracties en die van SP en PVV. Bij elkaar 77 van de 150 zetels. En als de ChristenUnie meedoet, komen daar nog eens 6 bij. Ook in de Eerste Kamer lijkt een nipte meerderheid er in te zitten.

Maar de tegenstanders – CDA, VVD en SGP – kunnen genoeg zetels mobiliseren om het voorstel in de tweede ronde te blokkeren. Zelfs al verliezen CDA, VVD en SGP na nieuwe Tweede Kamerverkiezingen samen 13 zetels, dan nog kunnen ze er voor zorgen dat de vereiste tweederde meerderheid ontbreekt. En anders is er altijd nog de Eerste Kamer, waar CDA, VVD en SGP nu samen 37 zetels hebben, ruim voldoende om ook daar een tweederde meerderheid onmogelijk te maken.

Omdat wijziging van de Grondwet een tijdrovende kwestie is, hebben Kalma, Halsema en Van der Ham ter overbrugging een tweede voorstel ingediend. Ook dat regelt de introductie van een raadgevend, correctief referendum. Het verschil: het is niet bindend. De uitslag is een zwaarwegend advies voor regering en parlement, waar ze formeel wel, maar materieel moeilijk onder uit kunnen.

Het lot dat dit voorstel wacht is niet gunstiger dan het plan voor het bindende referendum. De ChristenUnie voelt niets voor die tijdelijke, in haar ogen halfslachtige oplossing. Voor het behalen van een meerderheid in de Tweede Kamer maakt dat niets uit. Maar in de Eerste Kamer vormen de 41 zetels van de tegenstanders een onoverkomelijke hindernis. Nederland zal het nog wel een tijdje zonder landelijk referendum stellen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden