Referendum met sneeuwbaleffect

EU dreigt alle samenwerkingsakkoorden op te schorten. 'De gemeenschappelijke markt is geen Zwitserse kaas.'

BRUSSEL - Je zou het letterlijk en figuurlijk een luxeprobleem kunnen noemen, wat de Europese ministers van buitenlandse zaken gisteren onverwachts op hun bordje kregen tijdens hun maandelijkse overleg in Brussel. Behalve over de grote crisishaarden in de wereld moesten de ministers het opeens ook hebben over onrustbarende ontwikkelingen in... Zwitserland.

De verrassende uitslag van het referendum van zondag over het beperken van de immigratie in Zwitserland (50,3 procent stemde voor) is slecht gevallen in Brussel en in de lidstaten van de EU. Zulke beperkingen druisen lijnrecht in tegen de afspraken die de EU en niet-lidstaat Zwitserland in 2002 maakten over vrij verkeer van personen.

"Zwitserland heeft vooral zichzelf schade berokkend met dit resultaat", zei de Duitse minister Steinmeier bij aankomst in Brussel. "Dit zal gevolgen hebben, dat moge duidelijk zijn", voegde zijn Luxemburgse ambtgenoot Asselborn eraan toe.

Eerder was al gekruide kritiek gekomen van eurocommissaris Reding (justitie). "De vier fundamentele vrijheden - vrij verkeer van personen, goederen, kapitaal en diensten - zijn niet deelbaar. De gemeenschappelijke markt is geen Zwitserse kaas."

Bij de eurosceptische politici, die zich warmlopen voor de Europese verkiezingen van eind mei, ging de vlag uit. "Zwitserland zegt nee tegen massa-immigratie, bravo!", twitterde Marine Le Pen van het Franse Front National. "Quotum voor immigranten, fantastisch!", liet geestverwant Geert Wilders (PVV) via hetzelfde medium weten.

Het is echter nog maar de vraag welke vorm de Zwitserse maatregel zal krijgen, en wanneer. Aangenomen referendumteksten in Zwitserland worden regelmatig door parlement en regering afgezwakt als ze die in een wet moeten gieten.

Deze referendumtekst vermeldde geen details over de immigratiequota. De invulling is de ondankbare taak voor de regering in Bern, die tegen de quota was maar heeft gezegd de uitslag te respecteren.

De regering heeft drie jaar de tijd om het voorstel om te zetten in beleid. Maar er zal al eerder behoefte zijn aan duidelijkheid, vooral bij de circa miljoen EU-burgers die in Zwitserland werken en de 430.000 Zwitsers in de EU-landen.

Waarschijnlijk schetst Bern dit najaar de eerste contouren van de maatregel. Als daarin inderdaad sprake is van quota voor EU-burgers die in Zwitserland willen werken, dan is er wat Brussel betreft sprake van een 'diepe crisis' in de onderlinge betrekkingen, zo zei een EU-bron gisteren.

De EU dreigt dan alle andere samenwerkingsverbanden met de Zwitsers, over zaken als transport, luchtvaart, landbouw en openbare aanbesteding, in de prullenbak te gooien. Brussel en Bern hebben dat destijds ook zo afgesproken in de zogeheten 'guillotine-clausule'. Als één partij een afspraak schendt, kan de andere partij alle andere afspraken ongeldig verklaren.

Zo ver is het nu nog niet, onderstreepte diezelfde EU-bron: voorlopig verandert er niets. De bal ligt nu bij de Zwitserse regering.

Toch dienen zich al vrij snel problemen aan. Zo was het de bedoeling dat binnenkort ook Kroatië, sinds 1 juli vorig jaar het jongste EU-lid, zou worden opgenomen in de afspraken met Zwitserland over het vrije personenverkeer. Dat had een hamerstuk moeten zijn. Maar na zondag zal Bern waarschijnlijk even pas op de plaats maken in dit proces.

In hoeverre de betrekkingen tussen de EU en Zwitserland daadwerkelijk averij zullen oplopen is ongewis, maar in theorie kan de krappe meerderheid in dit referendum een sneeuwbaleffect veroorzaken met grote gevolgen voor tientallen miljoenen EU-burgers en Zwitsers.

"We moeten nu wachten hoe de Zwitserse regering deze uitslag vertaalt en wat dat gaat betekenen voor de relatie met de EU", concludeerde minister Timmermans van buitenlandse zaken gisteravond na afloop van de bijeenkomst met zijn EU-ambtgenoten. "Ik denk overigens dat eventuele quota eerder de handelsbelangen van Zwitserland dan van Nederland zullen schaden."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden