Referenda nemen onvrede niet weg

Welke partij schreef in haar laatste verkiezingsprogram: 'Ons kroonjuweel heet het bindend referendum'? Fout. Niet D66, maar de PVV.

De vergissing is begrijpelijk. Beide partijen kunnen worden beschouwd als de politieke uitkomst van de grote culturele veranderingen in de afgelopen halve eeuw, de ontzuiling en de individualisering. In dat perspectief is het niet van logica gespeend dat zij voorstander zijn van verandering van ons staatkundig stelsel.

Het stelsel van evenredige vertegenwoordiging paste goed, zo niet perfect, bij het verzuilde Nederland. Een systeem van directe democratie door middel van referenda sluit wellicht beter aan bij de huidige samenleving. Een meer dan subtiel verschil is er ook. D66 werpt zich op als advocaat van de 'mondige burger', de PVV zegt te spreken namens 'het volk'. In een directe democratie, schreef PVV-aanvoerder Wilders vrijdag in de Volkskrant, oefent het volk zijn soevereiniteit rechtstreeks en zonder bemiddeling uit.

Is dat zo? Het behoort tot de tragiek van de democratie, dat ook bij directe vormen noch elke individuele burger, noch hét volk zijn zin zal krijgen. Niet zonder reden noemde de historicus Johan Huizinga het begrip 'democratie' ongelukkig, omdat het de onvervulbaarheid van zijn eigen ideaal al in zich draagt. Een volksmenigte kan immers nooit heersen, in de zin van zorg dragen voor een ordelijk en goed staatsbestuur.

Onvrede en frustratie zijn dus al bij voorbaat in de staatsvorm ingebakken. De voorstanders van directe democratie kunnen menen dat het ideaal van volksheerschappij dichter wordt benaderd naarmate de meerderheid groter is. De keerzijde is dat de verliezers zich meer verliezer zullen voelen, omdat hun verlies absoluut zal zijn. In het compromis, het kernpunt van de representatieve democratie, kan een minderheid altijd nog iets van zichzelf terugvinden.

De wijze van compromisvorming roept vaak weerstanden op, maar begrepen vanuit de noodzaak te geven en te nemen is dit politieke spel wellicht toch te verkiezen boven de schijnbare zuiverheid van referenda. De Tilburgse politicologe Claartje Brons kwam er door diepte-interviews met ontevreden kiezers achter dat de weerstand afneemt bij meer openheid en vooral publieke verantwoording - twee voorwaarden die in elk geval bij de PVV ontbreken.

Een andere bevinding, die zij noteerde in het lentenummer van het CDA-blad CD Verkenningen, is dat onvrede veelal voortkomt uit de hoge verwachtingen die mensen van de politiek hebben. Des te groter de noodzaak voor politici om, ook bij het maken van vuile handen, de besluiten vanuit hun waarden en idealen te motiveren. Tot slot ontdekte Brons weinig behoefte aan directe zeggenschap via referenda en rechtstreekse verkiezing van bestuurders.

De vraag is ook of het in landen met een referendumtraditie, zoals Zwitserland en Italië, zoveel beter gaat dan in Nederland. Wilders spiegelt zich graag aan de Zwitsers, die vier keer per jaar een bindende uitspraak kunnen doen over parlementaire besluiten of volksinitiatieven. Hij beschouwt die referenda als uitdrukking van de wil van een 'trots en patriottisch volk', dat zich sterk bewust is van zijn soevereiniteit. Dat is iets om te noteren.

Zwitserland telt in Europa het op een na grootste aantal immigranten in verhouding tot zijn bevolking. Hun aantal bedraagt ruim een kwart, meer dan twee keer zoveel als in Nederland. Daartegen bestaat wel weerstand, maar een voorstel om een immigratiequotum in te voeren van 16.000 per jaar werd vorig jaar in een referendum met grote meerderheid (75 procent) verworpen.

Wilders zet zijn pleidooi voor directe democratie aan, omdat hij meent dat in de vluchtelingencrisis 'de elite' niet naar het volk zou luisteren. Niet zou willen luisteren. In haar verkiezingsprogramma stelde de PVV dat 'progressieve elites doodsbang zijn voor de stem des volks'. Dat is een onterecht verwijt. Alle voorstellen die sinds 1901 zijn gedaan om een referendum in te voeren, kwamen van linkse of progressieve partijen.

Dat er nu een raadgevend referendum voorhanden is, komt op het conto van D66, GroenLinks en de PvdA; partijen waarvan nu een voorstel aanhangig is voor invoering van een bindend referendum. Als dat er niet komt, ligt dat aan de VVD en de christelijke partijen, die principieel tegen zijn. Wilders lijkt alleen voor, omdat hij denkt dat de uitkomsten hem zullen bevallen. Kijkend naar Zwitserland is dat allerminst zeker.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden