'Referenda moeten elementaire vragen stellen' Luuk van Middelaar

interview | Het (on)democratische gehalte van de EU is onderwerp van stevige discussies. In de essaybundel 'Na de storm' kraken grote denkers er hun hersenen over. Mede-samensteller Luuk van Middelaar: 'De Europese Raad is de meest democratische EU-instelling'.

We zijn er trouwens', zegt een alerte Luuk van Middelaar midden in een volzin. Station Louvain-la-Neuve, eindbestemming. Het is weliswaar een boemeltrein, maar het uur dat we er vanaf Brussel in hebben gezeten, is omgevlogen.

Gelukkig kunnen we het gesprek voortzetten in een koffietentje in de Waalse studentenstad. Praten over democratie in Europa, je zou er een treinreis van Tallinn naar Lissabon mee kunnen vullen.

Aanleiding voor dit treininterview met de politiek filosoof en voormalig speechschrijver van oud-'EU-president' Herman Van Rompuy is het pas verschenen boek 'Na de storm', een bundel essays van prominente denkers onder redactie van Van Middelaar en de Belgische filosoof/econoom Philippe Van Parijs (zie kader). De ondertitel is even dreigend als hoopgevend: 'Hoe we de democratie in Europa kunnen redden'.

Oekraïne-crisis, Griekse crisis, vluchtelingencrisis, terroristische aanslagen: het aantal demonen voor de Europese democratieën is groot. Intussen moet die democratie zelf ook nog even worden gered, kennelijk.

Van Middelaar: "Tijdens de Griekse crisis van 2010-2012 was het voor de regeringsleiders een pijnlijke ontdekking dat het Griekse probleem ook een gezamenlijk Europees probleem was. Daar hebben ze twee jaar over gedaan. De vluchtelingencrisis is van een andere aard, maar je ziet daar eenzelfde soort ontdekking: dat die Grieks-Turkse grens ook onze grens is, evenals de Hongaars-Servische grens. Dat hebben de leiders heel lang ontkend.

"Wat je nu ziet, is een begin van het besef dat die buitengrenzen een gezamenlijke verantwoordelijkheid zijn. Die quota voor de verdeling voor 160.000 asielzoekers vanuit Griekenland en Italië, dat is echt een mentale revolutie."

In hoeverre heeft dat besluit een democratische grondslag?

"We zagen een interessante clash van twee verschillende opvattingen van Europese democratie. De Europese Commissie wilde dat besluit doordrukken, met een meerderheidsstemming op ministersniveau, tegen een weerspannige minderheid van vier landen in. Dat was in hun ogen allemaal democratisch afgedekt.

"Maar dit was nou juist het soort besluit waarbij je iedereen aan boord wilt hebben omdat je zeker weet dat het anders gedonder gaat geven. Dat zie je nu ook gebeuren. Deze kwestie had op het hoogste niveau van de regeringsleiders tot een compromis of een tijdelijke oplossing moeten leiden, zoals we dat in Europa zo goed kunnen. Juist omdat het nationale gezag de bedjes moet klaarzetten, met bad en brood erbij als het kan. Ook Slowakije en Hongarije. Dat kun je niet vanuit Brussel doen. Die meerderheidsbesluiten kun je nemen over regels voor grasmaaiers, maar het fundamentele besluit om dat hele systeem te kantelen, had bij consensus moeten worden genomen."

In uw bijdrage aan 'Na de storm' toont u zich een voorstander van meer politiek in Europa. Dan zult u wel een fan zijn van commissievoorzitter Jean-Claude Juncker, die zich heel politiek profileert.

"Wat ik positief aan Juncker vind, is dat hij duidelijke taal gebruikt, politieker communiceert. Maar Juncker doet ook nog andere dingen met die politieke commissie. Zo zei hij vorig jaar, toen er discussie was over de Franse begroting, dat hij persoonlijk had besloten om de Fransen niet achter de broek te zitten. Daarmee wordt de spanning die altijd in de commissie heeft gezeten, op de spits gedreven.

"Dat is de spanning tussen de commissie als neutrale scheidsrechter, hoedster der verdragen zoals dat zo mooi heet, een soort voorkamer van het Europees Hof van Justitie, en anderzijds de commissie als politiek makelaar en initiatiefnemer. Wat daar nu bijkomt, is de partijpolitiek. Deze commissie stelt zich op volgens het Duitse model van een grote coalitie van christen- en sociaal-democraten, met een hechte relatie met het Europees Parlement. Ze zijn Europese democratie aan het spelen.

"Bovendien heb je tegenwoordig binnen de commissie overleg langs partijlijnen: onderonsjes van de christen-democratische commissarissen, en ook van de sociaal-democratische. Zeer eigenaardig. Hoe kan de commissie nou een partijpolitiek orgaan zijn en tegelijk hoedster der verdragen blijven?"

We zitten inmiddels achter de koffie in Louvain-la-Neuve. De aandacht verplaatst zich naar Nederland, en dan vooral naar het referendum op 6 april over het associatieverdrag tussen de EU en Oekraïne.

De initiatiefnemers presenteren dat referendum als iets waar de burgers naar snakken: eindelijk zeggenschap over beslissingen in Brussel en Den Haag. Is dat inderdaad het geval?

"Een referendum is te verdedigen als het gaat om constitutionele vragen, waar het volk zelf even de constituerende macht is voordat het die weggeeft aan de volksvertegenwoordigers. Het moet dus over grondregels gaan. Het referendum van 2005 (over het verdrag voor een EU-grondwet, red.) was goed te verdedigen. Dat raakte aan de manier waarop de Nederlandse democratie functioneert in het Europese geheel.

"Over het komende referendum ben ik niet enthousiast, omdat het een vraag is tussen regering en parlement. Het gaat hier helemaal niet over een grondvraag betreffende Nederland of democratie.

"Je kunt niet over elk Haags besluit een referendum houden. We hebben een vertegenwoordigende democratie, en daar zijn goede redenen voor. De afstand tussen de kiezer en de verkozene is nodig om evenwicht en vrijheden te borgen. En voor de reflectie: het parlement is er om te debatteren, argumenten uit te wisselen, overtuigd te worden, of niet, van elkaars standpunten. Dat is belangrijk voor de kwaliteit van besluitvorming. Dat kan een referendum nooit doen."

Na het referendum in 2005 was het oordeel dat het kabinet te slap en te laconiek campagne heeft gevoerd. Dreigt nu niet hetzelfde?

"Ja. In 2005 heb ik dat van nabij gezien want ik werkte toen in Den Haag, voor de VVD-Kamerfractie. Ik kan het heel makkelijk laten zien (maakt op tafel een driehoek van papieren servetje, koffiekopje en de pet van de interviewer): het ging tussen drie spelers: regering, parlement en het volk. De regering had een verdrag getekend, en vroeg aan de Tweede Kamer: willen jullie dat ratificeren? Die antwoordde: we vinden dit zo'n groot besluit, dat vragen we liever aan de kiezers. We doen een stapje terug (schuift koffiekopje naar achteren), wij hebben onvoldoende vertegenwoordigend vermogen om deze kwestie te beslechten. Dus toen lag de vraag tussen de regering en het volk. Maar wat zei de regering toen? 'Wij willen dat referendum niet, de Tweede Kamer wil dat, dus moet die maar campagne voeren'. Dat was een elementaire denkfout."

Over referenda gesproken: de Britten krijgen er ook eentje.

"Dat wordt superspannend. Daar is het de regering die het volk opzoekt om die grondvraag uit te klaren. Het is ook echt een referendumvraag, hè: willen we wel of geen EU-lid blijven? De Britten moeten zich afvragen: wat betekent het lidmaatschap voor onze economie, onze veiligheid, onze identiteit? Dat zal een levendig debat opleveren, met meer emotie dan mensen nu voorzien.

"Voor de Europese Unie als geheel, maar ook voor Nederland, zou het dramatisch zijn als de Britten vertrekken. De gevolgen voor het interne politieke evenwicht in de EU zullen enorm zijn. Nederland zal zich er ook oncomfortabel bij voelen. Wij hebben immers, samen met België, vijftien jaar lang ervoor geijverd om ze aan boord te hijsen.

"Amerikanen maken zich grote zorgen over een mogelijk 'Brexit'. Zelfs de Chinezen zouden het een slecht idee vinden. De enige die er blij van wordt, is Poetin."

In de essays van 'Na de storm' staat weinig over de rol van de sociale media. Is het tegenwoordig niet zo dat een burger meer democratische voldoening haalt uit het uitschelden van Eurocommissaris Frans Timmermans op zijn facebookpagina, dan uit het naar de stembus gaan, eens in de vier jaar?

"Dat is misschien waar, maar het is belangrijk om de waarde te beklemtonen van de democratische vertegenwoordigende instituties die we in Nederland al ruim twee eeuwen hebben en de tand des tijds toch redelijk hebben doorstaan.

"Wat met de opkomst van sociale media moeilijker wordt, is om dat gezamenlijke verhaal te vertellen. Dat we dingen met elkaar delen, een gezamenlijke geschiedenis hebben, moeten nadenken over hoe we de toekomst gaan inrichten. Daarom blijft de Tweede Kamer ook onvervangbaar, want je kunt dat alleen maar op dergelijke podia doen. De Europese Raad (waarin de 28 EU-regeringsleiders elkaar treffen, red.) is ook zo'n plek."

Al mag daar niemand meekijken.

"In de Trêves-zaal ook niet (daar is in Den Haag de wekelijkse ministerraad, red.). Maar iedereen weet waar het is, wie er zijn en wat ze besluiten: eenheid van tijd, plaats en handeling. De Europese Raad is symbolisch belangrijk omdat daar de hoogste nationale leiders samenkomen en samen Europa zijn, die veelheid van verhalen en nationale ervaringen. Die cocktail is meer politiek Europa dan de Brusselse bubbel van het parlement en de commissie.

"Europese politiek gaat over het beheersbaar maken van spanningen tussen landen. Die kunnen niet zomaar worden weggeredeneerd, zoals bijvoorbeeld economen willen. Die zeggen: 'wat is dat nou weer voor iets raars, jullie hebben één munt met negentien landen. Dat gaat vast niet goed.' Tsja, het is niet anders, we hebben dat nu eenmaal besloten, we gaan die munt houden en die landen ook, dankjewel.

"We proberen wel die spanningen beheersbaar te maken. Daar hebben we politiek voor. Dat verhaal wordt maar weinig zo gezien, terwijl dat wezenlijk is voor hoe Europa werkt en ook moet werken."

Dus de Europese Raad is de meest democratische instelling van de EU?

"Ja, dat is de plek waar de democratische krachtlijnen samenkomen. Je hebt daar 28 regeringsleiders met allemaal thuis een parlement. De commissievoorzitter zit er, die heeft ook een parlement. Dus er hangen 29 parlementen boven tafel. Al die mensen voelen de publieke opinie in hun nek."

Wie is Luuk van Middelaar?

Geboren: 1973 in Eindhoven

Historicus en politiek filosoof. Debuut: 'Politicide. De moord op de politiek in de Franse filosofie' (1999)

Oud-adviseur van de VVD-kopstukken Frits Bolkestein en Jozias van Aartsen

Auteur van 'De passage naar Europa' (2009), bekroond met de prijs voor het beste Europese boek en de Nederlandse Socrates-wisselbeker. Vertaald in zeven talen.

2010-2014: Speechschrijver van Herman Van Rompuy, voorzitter Europese Raad

2008-2009 en sinds 2015: columnist NRC Handelsblad

Sinds 2015: deeltijd-hoogleraar Europees constitutioneel recht, Universiteit Leiden

Werkt vanaf deze maand aan een nieuw boek dat volgend jaar verschijnt

Bonte verzameling denkers

Herman Van Rompuy voerde tijdens zijn periode als vaste voorzitter van de Europese Raad van regeringsleiders (2009-2014) gesprekken met prominente denkers, liefst van buiten de gebaande Brusselse denktank-paden. De gelouterde politicus had één eis: ze moesten hem iets vertellen dat hij nooit eerder had gehoord.

Vervolgens vroeg Van Rompuy zijn gespreksgenoten om hun gedachten over het Europese project op papier te zetten. De bundel 'Na de storm' - een knipoog naar Van Rompuy's boek 'Europa in de storm' (2014) - bevat ook een inleiding van de Belgische oud-premier zelf.

Tussen de bijdragen van namen als Jürgen Habermas, Ivan Krastev, Dani Rodrik, Pierre Rosanvallon, Paul Scheffer en Amartya Sen staan ook essays van Europese (oud-)topfiguren die doorgaans onzichtbaar blijven voor het publiek. Dat zijn bijvoorbeeld Koen Lenaerts, inmiddels president van het Europees Hof van Justitie, en Dieter Grimm, oud-rechter bij het soms allesbepalende Duitse Constitutionele Hof.

Luuk van Middelaar en Philippe Van Parijs (red.) - 'Na de storm'. Uitgeverij Lannoo. 280 blz. euro 29,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden