Red de wereld, verander het belastingstelsel

belastingen | interview | Arbeid goedkoper maken, vervuiling duurder. Alleen met zo'n herziening van het belastingstelsel kan de EU haar duurzame en klimaatdoelen halen en de werkgelegenheid opkrikken, stelt The Ex'tax Project.

Met belastingen de wereld redden. Het klinkt niet heel opwindend, maar het kan. De schatkist van Nederland en andere Europese landen leunt zwaar op heffingen uit arbeid. Meer dan de helft van de belastinginkomsten is gerelateerd aan werk. Slechts een klein deel, gemiddeld 6 procent, komt uit milieubelastingen. Erg onlogisch, stelt de Nederlandse organisatie The Ex'tax Project. Die hoge lasten op arbeid zijn een stimulans om zo min mogelijk werknemers in dienst te hebben. En de geringe heffingen op grondstoffen en vervuiling geven het signaal af dat het niet uitmaakt wat je produceert en consumeert.


"Ons stelsel dateert uit de vorige eeuw", toen werkgelegenheid en milieu nog niet zo hoog op de agenda stonden", constateert Femke Groothuis, directeur van The Ex'tax Project. Dat is anno 2016 juist wel het geval. Duurzamer produceren, circulair zelfs, staat op alle overheidsagenda's. Veel minder CO2-uitstoot is een harde doelstelling waar landen hun handtekening voor hebben gezet. En meer banen, daar is sowieso geen discussie over.


Hoge werkloosheid is een hardnekkig probleem waar de Europese Unie de laatste acht jaar, sinds het uitbreken van de eurocrisis, mee kampt. Geen werk, geen bestaanszekerheid: het is een belangrijke factor in de groeiende onvrede van mensen met 'Brussel'.


Verouderd


"Belastingen sturen de economie", aldus Groothuis. "De Europese Unie heeft allerlei doelstellingen. Het klimaatakkoord van Parijs is getekend, de werkgelegenheid moet omhoog, de nieuwe werelddoelen van de VN op het gebied van duurzaamheid zijn onderschreven. Er wordt een hoop beleid voor ontwikkeld om dat allemaal te halen, maar zonder de fiscale component. Dat is een grote fout. Met dit verouderde belastingstelsel gaat dat niet lukken."


Een radicale verschuiving van lasten ligt dus zeer voor de hand. Simpel gezegd: maak arbeid goedkoper en zet een hoge prijs op vervuiling. Er is veel discussie over zo'n 'vergroening' van het belastingstelsel, er zijn rapporten vol over geschreven, maar concrete stappen blijven uit.


The Ex'tax Project laat in een net uitgebrachte studie preciezer zien wat er gebeurt als de schatkist drastisch anders gevuld wordt. De Nederlandse organisatie doet dat samen met de grote kantoren Deloitte, EY, KPMG Meyburg en PwC en Cambridge Econometrics. "Vergroening is eigenlijk niet het goede woord", zegt Groothuis. "Daarbij ligt de nadruk op het milieu. Dit gaat veel verder, het is een brede herziening waarin de sociale factor net zo belangrijk is."


Spectaculair


De resultaten ogen spectaculair, ook Groothuis was positief verrast toen ze de cijfers zag. In slechts vijf jaar tijd komen er 6,6 miljoen banen bij in de EU en groeit de economie met gemiddeld 2 procent extra. Bovendien daalt de CO2-uitstoot met ruim 8 procent extra, er gaan 219 miljard kubieke meter water minder doorheen en de EU bespaart 27,7 miljard euro op de import van energie.


Daar blijft het niet bij, er is nog veel meer te meten. Zo zijn mensen met een baan gezonder dan mensen die geen betaald werk hebben. Schoner produceren zorgt voor minder aantasting van ecosystemen. Het aanpakken van luchtvervuiling verbetert de gezondheid. Dat zijn voorbeelden van 'externe baten' waar een waarde in euro's aan te geven is. De organisatie Trucost heeft dat gedaan. "Veel onderzoeken rekenen met kleine stappen of richten zich op één onderdeel. Besparing van CO2 bij voorbeeld. De baten zijn dan minimaal. Wij wilden een ambitieus scenario doorrekenen, met het zuur en het zoet."


Zo levert die hogere werkgelegenheid in de EU over vijf jaar gerekend ook nog 17 miljard euro op aan 'sociaal kapitaal'. Mensen zijn gezonder, ze doen minder beroep op hulpverlening omdat de levensverwachting toeneemt als mensen werk hebben.


Minder luchtvervuiling en dus minder verloren gezonde levensjaren en een kleiner beroep op de gezondheidszorg, is goed voor 49 miljard euro. 113 miljard euro is af te tikken omdat er minder CO2 de lucht in gaat waardoor de waarde van het 'natuurlijk kapitaal' stijgt. Dit bedrag houdt rekening met de maatschappelijke kosten van klimaatverandering op het gebied van bijvoorbeeld gezondheid, overstromingen en schade aan de landbouw.


Vermeden kosten


Het zijn bedragen waarop vooral het label 'vermeden kosten' is te plakken: geld dat niet uitgegeven hoeft te worden omdat de economie 'gezonder' functioneert. "Het beeld is dat er boven op de winst van economische groei ook andere baten zijn die kosten besparen en menselijk lijden vermijden. Je hoeft dus niet af te zien van economische groei, het is een andere vorm van groei. Een groei die minder zwaar leunt op verbruik van natuurlijke hulpbronnen en meer op de kwaliteiten en talenten van mensen", zegt Groothuis.


"Het is de eerste keer dat we de externe baten van werkgelegenheid in kaart brengen. Daar bestaan data over. Het staat bijvoorbeeld vast dat mensen eerder sterven als ze werkloos zijn. In dit onderzoek hebben we voor het eerste een waarde willen geven aan het hebben van een baan. Dat heb je nodig om beleidsstrategieën met elkaar te kunnen vergelijken. We staan echter nog maar aan het begin. Nog niet meegenomen is bijvoorbeeld de waarde van opleiding, inkomenszekerheid en sociale stabiliteit. Dit onderzoek is ook een uitnodiging aan anderen om de data te verbeteren. Wij hebben proberen uit te rekenen wat de toegevoegde waarde is van zo'n belastingverschuiving ten opzichte van niets doen. Maar er ontbreken nog heel veel puzzelstukken."


De effecten die Ex'tax berekent, gaan over een relatief korte periode, van 2016 tot 2020. "We weten dat het niet haalbaar is om op zo'n korte termijn een ander belastingstelsel in te voeren. Maar het is beter alles met recente data door te rekenen." Dat betekent ook dat de schattingen van de positieve effecten aan de voorzichtige kant zijn, stelt Groothuis. "Wat we nu hebben gedaan is extrapoleren van bewezen processen in het verleden. Als de spelregels veranderen, kan de ontwikkeling versnellen en de winst nog groter zijn."


Simpel zal het niet zijn, een nieuw systeem invoeren, is de constatering in de studie. Om te beginnen gaan de landen zelf over hun eigen belastingstelsel, niet 'Brussel'. Maar de EU kan wel een strategie uitzetten, meer kennis en cijfers verzamelen en een groep landen aanzetten het voortouw te nemen, meent Ex'tax. In het bedrijfsleven gebeurt dat al. Honderden bedrijven maken voor zichzelf al een schaduwboekhouding waarin ze bij voorbeeld rekenen met een hoge heffing op de uitstoot van kooldioxide. Een kleine groep koplopers past dat principe veel breder toe en becijfert wat hun productie betekent voor welzijn, natuur en hulpbronnen. "De beweging vanuit Brussel is inderdaad lastig. Maar we hopen dat bedrijven druk gaan uitoefenen en tegen de overheid zeggen: regel het."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden