Reconstructie: Hoe de Prisma's van Pechtold de formatie openbraken

Sybrand Buma (CDA), Gert-Jan Segers (ChristenUnie), Mark Rutte (VVD) en Alexander Pechtold (D66) presenteren het regeerakkoord. Sinds eind juni onderhandelden ze onder leiding van informateur Zalm over de vorming van een nieuw kabinet. Beeld ANP
Sybrand Buma (CDA), Gert-Jan Segers (ChristenUnie), Mark Rutte (VVD) en Alexander Pechtold (D66) presenteren het regeerakkoord. Sinds eind juni onderhandelden ze onder leiding van informateur Zalm over de vorming van een nieuw kabinet.Beeld ANP

Met strakke gezichten liepen ze de onderhandelingskamer uit. Rutte, Buma, Pechtold en Segers moesten grote politieke verschillen overbruggen. Elkaar leren begrijpen was bepalend in de langste formatie ooit.

Eerst op gympen in de zomerse hitte en daarna in de kou bij een straalkacheltje, dat is het beeld van deze formatie. Meerdere seizoenen duurde het. Acht onderhandelaars gingen deur in, deur uit. De afstand tussen de vier partijen werd pas heel langzaam kleiner.

Van het begin af aan is helder dat de ChristenUnie en D66 elkaars tegenpolen zijn aan tafel. VVD-leider Mark Rutte wil al in mei dat de vier partijen gaan onderhandelen. De gesprekken met GroenLinks zijn dan net stukgelopen. Maar D66 ziet niets in samenwerking met de ChristenUnie.

In een Scheveningse strandtent praat Rutte op D66-leider Alexander Pechtold in: Doe het nou. Pechtold geeft geen krimp. Hij vindt: er zijn nog genoeg alternatieven. D66 krijgt voor elkaar dat er een tweede, nogmaals mislukte, poging met GroenLinks wordt ondernomen.

Uiteindelijk gaat D66 door de bocht. Eind juni beginnen de onderhandelingen die zullen leiden tot het nieuwe kabinet. Pechtold heeft de knop omgezet. Een warm gevoel heeft hij er nog niet bij. Hij kent ChristenUnie-fractieleider Gert-Jan Segers nauwelijks. Hooguit weet hij dat Segers als zendeling zeven jaar in Egypte heeft gewoond. Een etentje in het Haagse restaurant Garoeda moet enige ontspanning brengen tussen de twee partijen. Echt gezellig wordt het nog niet. De ChristenUnie is nog niet vergeten dat D66 Segers in de weken ervoor 'over de tafel heeft getrokken' over de medisch-ethische standpunten van de christelijke partij.

Pas op een zwoele avond, half juli, in het Johan de Witthuis 'gaan de harnassen uit' zegt een van de betrokkenen. Aanleiding is de lange lijst met medisch-ethische onderwerpen die een van de dagen daarvoor is besproken. Het eerste conceptvoorstel leidt meteen tot crisis. De ChristenUnie vindt dat de andere partijen het onmogelijke vragen. Zakelijk overleg werkt niet meer. Het moet anders.

'Hoe houden we elkaar heel?', wordt de eerste opdracht. De leiders van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie moeten ieder op tafel leggen 'wat zij hopen en wat zij vrezen'. Vanaf dat moment begint het vertrouwen te groeien, zeggen ingewijden achteraf.

Tekst loopt door onder de afbeelding

Kamervoorzitter Arib ontmoet eerste informateur Schippers (28 maart). Beeld maarten hartman
Kamervoorzitter Arib ontmoet eerste informateur Schippers (28 maart).Beeld maarten hartman

Keerpunt

Half juli is dat ook nodig. De vier partijen hebben besloten om ruim twee weken vakantie te nemen. "Wij waren onvoorstelbaar moe", zegt een betrokkene. Voor die tijd willen ze het gevoel hebben dat ze eruit komen. "We hebben een eerlijk gesprek nodig. Kun je begrijpen dat een ander anders denkt dan jij?", klinkt het aan tafel.

Een tweede keerpunt vormen de dagen na een onthulling in het AD. De krant heeft op 15 augustus de letterlijke tekst in handen van een compromis over een medisch-ethische kwesties als levensbeëindiging bij 'voltooid leven' en onderzoek naar embryo's. De onderhandelaars kijken elkaar verwijtend aan. Wie speelt hier vuile spelletjes door stiekem te lekken?

De volgende dag komt dezelfde krant weer met nieuws: het Wilhelmus wordt, zoals het CDA wil, verplichte stof op scholen. Weer staren de acht onderhandelaars elkaar aan, maar met een ander gevoel, dat samensmeedt. Het voelt nu eerder alsof er van buitenaf aanvallen op de mogelijke coalitie worden gedaan.

Langzaam groeit het vertrouwen in elkaar. VVD-leider Mark Rutte dringt aan: er is meer nodig dan een bundeltje afspraken. Rutte wil 'een narratief'. De vier partijen willen niet uitruilen 'maar een gezamenlijk verhaal'. Dat is alleen nog niet zo eenvoudig te vinden.

Het kantelpunt komt als de twee tegenpolen D66 en ChristenUnie een manier vinden om hun diepe, principiële meningsverschillen over immateriële kwesties te overbruggen, zeggen partijen achteraf. Bij de ChristenUnie groeit het gevoel dat D66 zelfs de beste gesprekspartner is, omdat die tenminste begrijpt hoe diep zulke kwesties kunnen zitten.

Alexander Pechtold van D66 ontdooit de ChristenUnie. Pechtold heeft gezien hoe Gerrit Zalm bij ingewikkelde financiële kwesties eerst 'uitgangspunten' formuleert, en dan pas afzonderlijke kwesties te lijf gaat. Zoiets moet bij grote ethische discussies ook kunnen, redeneert de D66-leider.

Tekst loopt door onder de afbeelding

Pechtold, Rutte, Buma en Segers. Beeld Maarten Hartman
Pechtold, Rutte, Buma en Segers.Beeld Maarten Hartman

Prisma's van Pechtold

Hij legt de verkiezingsprogramma's van beide partijen even opzij, met al hun ogenschijnlijk onoverbrugbare verschillen. In plaats daarvan poneert hij drie 'prisma's'. Het nieuwe kabinet kan gevoelige ethische kwesties steeds op dezelfde manier benaderen, door te kijken naar wetenschappelijke noodzaak, naar ethische dilemma's en naar maatschappelijk draagvlak.

Politiek betekent dat: een nieuw kabinet zal nooit overhaast stappen zetten. Voor VVD-leider Mark Rutte is het zo'n opluchting dat er een doorbraak is, dat hij de nieuwe aanpak de Prisma's van Pechtold doopt. De komende premier hoeft niet meer te vrezen dat ChristenUnie en D66 bij elk nieuw medisch-ethisch dilemma elkaar in de haren vliegen.

Het is een recept, voelen de vier partijen, waarmee ze ook andere kwesties kunnen oplossen.

Wat maanden blijft kleven aan de onderhandelingstafel is een gesprek over het klimaat. Voor dat onderwerp zijn CDA-leider Sybrand Buma en D66-leider Alexander Pechtold aan elkaar gekoppeld. Het CDA heeft in het verkiezingsprogramma staan dat de doelstellingen van het Klimaatakkoord van Parijs moeten worden gehaald. In de campagne vertelde Buma niet hoe en ook aan de formatietafel wordt hij niet concreet. Hooguit vraagt hij 'wat dat allemaal gaat kosten'. Bij de besprekingen met GroenLinks was klimaat al zo'n moeilijk punt dat partijen het hadden 'geparkeerd'.

Klimaat

Met de komst van de ChristenUnie is Buma milder. Plotseling zit zijn gedroomde partner aan tafel, de rollen veranderen. Nu moet hij een praatstuk over klimaat opstellen met D66. In de vorige ronde was zijn CDA gekoppeld aan GroenLinks, die plannen heeft voor een vleestaks en verpakkingsbelasting waar Buma 'pukkels van krijgt'. Tegen D66 zegt hij vrijwel onmiddellijk: "Ik snap dat er iets moet gebeuren." Avond aan avond zitten Buma en Pechtold op Buma's werkkamer in het gebouw van de Tweede Kamer een voorstel voor te bereiden.

Opmerkelijk snel is er overeenstemming. In het regeerakkoord staat een aantal harde maatregelen, maar andere acties moeten worden ingevuld door een nieuw energieakkoord met bedrijven en maatschappelijke organisaties.

Wederkerigheid wordt het sleutelwoord. Als D66 oppert de veestapel in te krimpen, overtuigt de CDA'er haar dat er ook oog moet zijn voor varkensboeren die in armoede leven omdat zij hun biggen onder de kostprijs van de hand doen. Als D66 rekeningrijden voor vrachtwagens wil, voegt Buma daaraan toe dat de opbrengst ten goede moet komen aan innovatie in de transportsector.

Het CDA accepteert het 'roze stembusakkoord' met afspraken over homorechten. Oplossingen worden nooit in één keer gevonden. 'Kijken of iets een bepaalde kant op meandert', is een geliefde uitdrukking van Buma.

Tekst loopt door onder de afbeelding

Overleg in de tuin van het Catshuis, met Klaver van GroenLinks er nog bij (12 juni). Beeld ANP
Overleg in de tuin van het Catshuis, met Klaver van GroenLinks er nog bij (12 juni).Beeld ANP

Migratie

Alleen migratie blijft de partijen tot op de laatste dag verdelen. CDA en VVD verwachten dat met de komst van de ChristenUnie hierover makkelijker een akkoord is te sluiten dan toen GroenLinks nog aan tafel zat. Dat komt uit. Segers kiest voor pragmatisme: zijn standpunten liggen niet eens zo ver af van dat van GroenLinks, maar hij kan niet alle wedstrijden winnen. Het is niet vrijblijvend om aan tafel te komen, weet hij. Vrij snel gaat ook de ChristenUnie akkoord met nieuwe Turkije-deals.

De kleine christelijke partij vraagt wel wisselgeld: een nieuw kinderpardon voor uitgeprocedeerde, in Nederland opgegroeide kinderen van asielzoekers. Veel kans maakt die wens niet. CDA en VVD geven van begin af aan dat dit 'moeilijk ligt'.

Vooral met de VVD onderhandelt de ChristenUnie eindeloos - de twee partijen zijn aan elkaar gekoppeld om een voorstel te schrijven. Segers heeft een harde dobber aan VVD-secondant Halbe Zijlstra, die voor de VVD het grootste deel van de onderhandelingen in zijn eentje doet, omdat premier Rutte vaak weg is voor lopende verplichtingen.

De ChristenUnie blijft tot de laatste dag zoeken naar een opening. Met steeds nieuwe voorstellen bestookt de kleine christelijke partij de onderhandelaars. Alleen: Segers heeft tegen de pers gezegd 'dat dit kabinet er gaat komen'. Hij heeft zijn grootste wapen, opstappen, uit handen gegeven.

Tekst loopt door onder de afbeelding

 Informateur Zalm overhandigt Arib het regeerakkoord. Beeld ANP
Informateur Zalm overhandigt Arib het regeerakkoord.Beeld ANP

Heftige botsingen

Tweehonderd dagen onderhandelen, steeds aan dezelfde tafels, steeds met hetzelfde gezelschap, smeedt een band. Een van de onderhandelaars grapt dat hij aan het 'Stockholmsyndroom' lijdt: als je gegijzeld wordt, krijg je vanzelf sympathie voor degenen die jou opsluiten. Om de variatie erin te houden schuiven de onderhandelaars elke dag een stoel op. Soms zijn er heftige botsingen, vooral tussen Pechtold en Rutte, die beiden explosief kunnen uitvallen. Er ontstaan koosnamen. Buma wordt 'Buum'. Bijna kinderlijk plezier hebben de onderhandelaars als ze de pers om te tuin kunnen leiden, door te vergaderen op geheime plekken.

Vertrouwen is er aan het eind in overvloed. Persoonlijke waardering en respect idem dito. Maar de politieke tegenstellingen tussen vier zo verschillende partijen kunnen daar niet mee afgedekt worden. Daar is een dik regeerakkoord voor nodig. Over elke komma is onderhandeld, soms zo zakelijk als betrof het een fusie tussen vier advocatenkantoren. Na 209 dagen formatie, de langste ooit, ligt er een pak papier van 68 dichtbeschreven pagina's. Op de omslag staat 'Vertrouwen in de toekomst'. Het is ook een boodschap aan zichzelf. Mark Rutte, Sybrand Buma, Alexander Pechtold en Gert-Jan Segers kunnen nog zoveel afspreken. Hun partijen blijven totaal verschillend.

Deze reconstructie kwam tot stand op basis van gesprekken met Kamerleden en onderhandelaars van de partijen die samen het nieuwe kabinet vormen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden