Reconstructie / De Bentley verlaat het Binnenhof

Het Binnenhof was de afgelopen maanden het toneel van een politieke reality-soap. Vrijwel dagelijks werden de kiezers verrast met scènes en relletjes bij de Lijst Pim Fortuyn, voortkomend uit persoonlijke twisten en de strijd om de macht. Pim Fortuyns politieke erven waren zo druk bezig met zichzelf dat het kabinet-Balkenende niet aan regeren is toegekomen.

'Eenheid, eenheid, eenheid!', schrijft Pim Fortuyn een paar dagen voor zijn dood nog met koeienletters op een bord. Met deze oproep wil hij zijn toekomstige fractiegenoten waarschuwen. Fortuyn voorziet dan al dat onderlinge twist het grootste gevaar is dat zijn nieuwe partij bedreigt. Het verwachte succes van de LPF bij de verkiezingen kan iedereen zo naar het hoofd stijgen dat de partij zichzelf vervolgens ten gronde zal richten.

Fortuyn is in de maanden daarvoor als een komeet omhoog geschoten. Hij heeft een 'missie' om Nederland te redden van 'de puinhopen' die het paarse kabinet heeft geschapen, zo vertelt hij voor een steeds enthousiaster publiek. Zijn afzetting als partijleider van Leefbaar Nederland op 9 februari legt hem geen windeieren. Hij had gezegd dat 'Nederland vol is'. Diezelfde avond heft hij het vingertje vanuit zijn auto omhoog met de mededeling: ,,Let op, hier zit de nieuwe minister-president''.

Binnen een week heeft Fortuyn met steun van de vrienden Dost, Langendam en Albert de Booij de Lijst Pim Fortuyn opgericht. En weer een week later kan zijn lijst in de peilingen al op meer steun rekenen dan Leefbaar Nederland. Zijn opmars lijkt niet te stuiten.

De verkiezingscampagne wordt abrupt afgebroken door de moord op 6 mei van Fortuyn in het mediapark in Hilversum, ruim een week voor de verkiezingen. Zijn campagneleider, defensie-journalist Mat Herben, neemt direct de leiding van de verweesde partij op zich. Herben ziet het als ,,de hand van een hogere macht'' dat hij tot deze taak is geroepen. Hij wijt openlijk de moord op Fortuyn aan de linkse partijen en de media.

De Lijst Pim Fortuyn boekt op 15 mei bij de verkiezingen een ongeëvenaard succes met 26 kamerzetels. Een dag later verschijnen de kersverse LPF-kamerleden vol emotie en wrok op het Binnenhof. Ze beschouwen journalisten en de oude partijen als vijanden en sluiten zich zoveel mogelijk op. Ze eisen de oude PvdA-kamers op en om te beginnen de kamer van Ad Melkert. Vergaderingen van het parlement wonen ze spaarzaam bij en als LPF-kamerleden er zijn, komen er hooguit een paar zinnen uit. De stapels rapporten en nota's zien de meeste LPF-kamerleden als 'tijdverspilling'. De coalitiegenoten van CDA en VVD proberen zoveel mogelijk te investeren in het contact. Al zijn afspraken moeilijk te maken.

Mat Herben begint de formatie-onderhandelingen met CDA en een onwillige VVD in de overtuiging dat de rust in het land moet weerkeren. De onderhandelingen met CDA-partijleider Balkenende en VVD'er Zalm verlopen voorspoedig. Zo voorspoedig, dat al binnen een paar weken een akkoord op tafel lijkt te liggen en met de invulling van de ministersploeg kan worden begonnen. Maar dan zorgt de LPF-fractie voor een kink in de kabel. Kamerlid Wijnschenk is van zijn vakantie teruggekomen, omdat hij vindt dat Herben veel te veel 'weggeeft' aan CDA en VVD. De fractie eist het ministerie van binnenlandse zaken op, maar daar voelen CDA en VVD niets voor. Herben wordt heen en weer gestuurd van fractie naar onderhandelaars, tot uiteindelijk CDA en VVD een compromisvoorstel doen waarmee de fractie begin juli akkoord gaat. De LPF-minister van integratiebeleid wordt uitgebreid met asielbeleid.

Ondertussen is het gerommel in de partij losgebarsten. Het kersverse kamerlid Leon Geurts moet alweer opstappen, omdat hij heeft 'gelogen' over zijn bul. De eerste geruchten komen over LPF-kamerleden die hun plek op de lijst hebben 'gekocht'. En kamerlid Winny de Jong laat in een interview met NRC Handelsblad weten dat zij en niet Mat Herben destijds door Fortuyn is aangewezen als fractievoorzitter.

De LPF heeft grote financiële problemen. De fractieleden zijn woest. Zij verwijten mede-oprichters Dost en Langendam wanbeleid. Kamerlid Ferry Hoogendijk laat zich openlijk geringschattend uit over deze heren, die vooral uit 'eigenbelang' zouden handelen. De fractie speelt hoog spel en dreigt uit de LPF te stappen als deze twee heren niet vertrekken. Dost en Langendam stappen uiteindelijk op, vastgoedmakelaar Maas wordt interim-voorzitter.

Het kost de LPF grote moeite geschikte kandidaten te vinden voor de ministers en staatssecretarissen. De LPF komt uiteindelijk met bewindslieden op de proppen afkomstig uit zowel PvdA (Bomhoff, volksgezondheid), CDA (Nawijn, Asiel- en integratie) als VVD-huize (De Boer, verkeer). En kamerlid Hoogendijk, de rechterhand van Herben, kent nog wel mensen uit zijn woonomgeving -het Gooi- die geschikt zijn. Zo wordt buurman Herman Heinsbroek, oud-topman van Arcade, minister van economische zaken. Heinsbroek maakt een glorieuze entree door met zijn Bentley het Binnenhof op te komen rijden. Als enig kamerlid van de LPF, wordt de Surinaamse Philomena Bijlhout staatssecretaris van emancipatie.

De LPF-bewindslieden kennen elkaar niet, maar zij voelen zich verbonden door de gezamenlijke wens de erfenis van Pim Fortuyn te bewaken. Nederland moet minder asielzoekers en migranten, minder wachtlijsten en minder files krijgen. Zeven uur nadat het CDA-LPF-VVD-kabinet onder leiding van Jan Peter Balkenende is aangetreden moet staatssecretaris Bijlhout alweer aftreden. Ze blijkt onjuiste informatie te hebben verstrekt over haar betrokkenheid bij de milities van Bouterse in Suriname.

De andere LPF-ministers gaan echter enthousiast aan de slag. Binnen een week ontslaat vice-premier Bomhoff van volksgezondheid een van zijn topambtenaren, omdat hem diens houding niet aanstaat. Maar VVD-minister Remkes weigert de man te ontslaan. De Tweede Kamer is verontwaardigd.

De ministers Nawijn en Heinsbroek laten allerlei proefballonnetjes in de media op. Zo wil Nawijn in Nederland geboren Marokkaanse jongeren terugsturen als zij crimineel zijn. Heinsbroek wil dat de 'normen en waarden' terugkeren in de samenleving, maar vindt het zelf onterecht dat hij wordt bekeurd omdat hij te hard rijdt. De Tweede Kamer voelt zich steeds meer buitenspel gezet. Premier Balkenende manoeuvreert tussen alle gevoeligheden door. Hij noemt het nieuwe politiek, en spoort de ministers aan vooral te kijken of hun plannen ook beleid kunnen worden.

In de partij LPF blijft het onrustig. Partijleden communiceren liever via de media dan met elkaar. Terwijl Mat Herben op vakantie is, wordt begin augustus de aanval op hem geopend. Oorzaak is Herbens matige optreden tijdens het kamerdebat over het regeerakkoord. Minister Heinsbroek, fractiesecretaris Eerdmans en kamerlid Wijnschenk vinden dat Herben moet worden vervangen. Als Eerdmans zijn kritiek openlijk uit, laat Herben vanaf zijn vakantieadres weten te zullen opstappen. Hij is ,,moegestreden''.

Met behendig manoeuvreren wint Wijnschenk vervolgens de machtsstrijd met de kamerleden Winny de Jong en Van As voor het fractievoorzitterschap. Hij verzekert zich van de grootst mogelijke steun door de helft van de fractie in het fractiebestuur te zetten en de omstreden Hoogendijk tot politiek adviseur te maken. Het mag niet baten.

Als kamerlid Eberhard eind augustus twee weken wordt geschorst omdat hij een strafblad zou hebben, noemt hij de fractieleider ,,een flapdrol''. Kamerlid Van As noemt Wijnschenk ,,te onervaren en te populistisch''.

De nieuwe fractieleider heeft zijn eigen vuurdoop tijdens de algemene politieke beschouwingen in september. Wijnschenk krijgt weliswaar lof voor zijn verhaal, maar een dag later tijdens het debat stapelt hij fout op fout. De coalitiepartijen reageren ziedend. De LPF komt de gemaakte afspraken niet na en Wijnschenk wil geld zelfs twee keer uitgeven. Ook de LPF-fractie is verontwaardigd, temeer omdat Wijnschenk ook niet heeft willen luisteren naar haar adviezen.

De volgende rel ontstaat als de medewerker van kamerlid Winny de Jong een uitgebreide analyse over het falen van Wijnschenk verspreidt. De medewerker wordt op staande voet ontslagen, waarop de manisch-depressieve De Jong publiekelijk in woede ontsteekt. Zij eist nu het aftreden van Wijnschenk en zegt hierin gesteund te worden door partijvoorzitter Maas.

Maar De Jong verliest samen met kamerlid Eberhard de machtsstrijd in de LPF-fractie en zij splitsen zich vervolgens af. De actie leidt tot woede bij partijvoorzitter Maas, zijn regionale afdelingsvoorzitters en enkele LPF-bewindslieden. Die zeggen vervolgens Wijnschenk de wacht aan. De in het nauw gedreven Wijnschenk steunt op minister Heinsbroek. Hij wil dat Heinsbroek nu partijleider wordt. Die zegt hiervoor wel te voelen, maar dan moet hij ook vice-premier worden. Een eis die voor LPF-vice-premier Bomhoff onacceptabel is. Daarmee staan de twee bewindslieden plotseling als kemphanen tegenover elkaar. Alle bemiddelingspogingen in de afgelopen week faalden. De machtsstrijd van de LPF was doorgedrongen tot in de boezem van het kabinet, met de onvermijdbare uitkomst dat premier Balkenende gisteren de val van zijn kortstondige regering moest aankondigen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden