Rechtszaak Demjanjuk wordt lastig

(Trouw) Beeld AP
(Trouw)Beeld AP

Is hij een automonteur uit Cleveland, de kampbeul van Sobibor of toch Ivan de Verschrikkelijke? John Demjanjuk in vier vragen.

De in de VS woonachtige statenloos burger John Demjanjuk zat al bijna in het vliegtuig naar Duitsland, dat hem wil vervolgen voor misdaden in de Tweede Wereldoorlog, toen het hof van beroep in Cincinnati zijn uitlevering opschortte. De 89-jarige automonteur zou te ziek zijn om berecht te worden.

Wat gaat er nu met Demjanjuk gebeuren?

Zijn medestanders claimen dat zijn berechting hem zoveel pijn op zal leveren, dat het neerkomt op marteling. Het hof van beroep was ontvankelijk voor die argumentatie en schortte de uitlevering op. John Demjanjuk lijdt naar eigen zeggen aan nierstenen, bloedarmoede, jicht en een ruggemergziekte. Nu krijgt hij de tijd om te bewijzen dat hij te ziek is voor een rechtszaak.

Of het ooit nog tot een uitspraak zal komen is twijfelachtig, volgens David Barnouw van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie. „Op zijn leeftijd is het eenvoudig een arts te vinden, die zonder dat hij daarvoor hoeft te liegen beweert dat berechting medisch onverantwoord is. Zelfs als Demjanjuk in Duitsland is, kan dat nog gebeuren.” Een rechtszaak wordt dus lastig.

Wat is de huidige aanklacht?

Duitsland wil Demjanjuk vervolgen wegens zijn rol in de vernietigingsmachine van het concentratiekamp Sobibor, in Polen. Hij zou daar als kampbewaker medeverantwoordelijk zijn geweest voor de dood van 29.000 joden. Deze aanklacht is het resultaat van een onderzoek van het Duitse bureau dat nazimisdaden onderzoekt. Ze vonden nieuw bewijs dat Demjanjuk aan Sobibor bindt, zoals lijsten van mensen die hij de gaskamers ingeleid zou hebben, en nieuwe getuigen. Al langer is het bestaan van een identiteitskaart bekend, die aangeeft dat Demjanjuk als kampbewaker in de kampen Chelm en Sobibor heeft gewerkt.

Demjanjuk zelf ontkent betrokken te zijn geweest bij de Holocaust. Hij zegt dat hij het grootste deel van de oorlog als soldaat van het Rode Leger in Duitse gevangenschap was.

Is Demjanjuk Ivan de Verschrikkelijke?

In 1988 veroordeelde Israël Demjanjuk tot de doodstraf, omdat hij de beruchte Treblinka-kampbewaarder zou zijn, die ’Ivan de Verschrikkelijke’ wordt genoemd. Die zou de gaskamers op het concentratiekamp bediend hebben, en honderden naakte gevangenen met een zwaard dood hebben gehakt.

In 1993 trok het hooggerechtshof dat vonnis echter weer in. De Nederlandse rechtpsycholoog W.A. Wagenaar betwijfelde de getuigenverklaringen die Demjanjuk als Ivan aanwezen. Volgens hem waren hun herinneringen veertig jaar na dato niet langer betrouwbaar. Hij kreeg gelijk, toen er dankzij de val van de Muur nieuw bewijs werd ontdekt, dat niet Demjanjuk aanwees als gaskamerbediener, maar de in 1952 door de Russen geëxecuteerde Nicolai Sjelajev en ene Ivan Marchenko.

Volgens Barnouw is de verdenking dat Demjanjuk Ivan van Treblinka was, nog niet helemaal weggenomen. Het is volgens hem mogelijk dat er ’drie Ivans de Verschrikkelijke zijn’, omdat bijnamen vaak achteraf zijn verzonnen. De Duitse aanklacht gaat in ieder geval over de misdaden van Sobibor, niet die van Ivan de Verschrikkelijke.

De jongste nazimisdadigers zijn nu ouder dan tachtig. Is het na Demjanjuk over met de nazivervolgingen?

Er wordt nog gezocht naar een aantal nazimisdadigers, in wat veelbetekenend Operation: Last Chance heet. Van de meesten is het onduidelijk of ze nog leven. Een voorbeeld is Aribert Heim, de dokter van kamp Mauthausen die net als Josef Mengele experimenten op gevangenen deed. Hij zou in Chili kunnen zitten. Anderen beroepen zich net als Demjanjuk op hun medische situatie.

John Demjanjuk wordt uit zijn huis gehaald om voor berechting naar Duitsland te worden gevlogen. (FOTO AP) Beeld AP
John Demjanjuk wordt uit zijn huis gehaald om voor berechting naar Duitsland te worden gevlogen. (FOTO AP)Beeld AP
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden