Rechtsstaat is ook voor randfiguren

Op grond van populistische overwegingen wordt er gemorreld aan de rechtsstaat. Ben je van Marokkaanse afkomst, of heet je Volkert van der G., dan heb je blijkbaar minder grondrechten dan anderen. Dat terwijl juist impopulaire minderheden bescherming nodig hebben.

Erik Jurgens

Sinds de 18de eeuw, de tijd van de Verlichting, is er in de westerse beschaving een gezamenlijk ethos opgebouwd gebaseerd op de menselijke waardigheid. Politiek vertaald manifesteerde zich dit in de 19de eeuw als de liberale democratie: de zedelijke waarden die Thorbecke en de zijnen verdedigden waren democratie, en grondrechten van de burger tegenover de overheid. Om die rechten te waarborgen ontstond het idee van de 'rechtsstaat': alleen de democratisch vastgestelde wet kan de burger iets opleggen, en de burger heeft toegang tot de rechter om te waarborgen dat de overheid zich aan de wet houdt.

In de 19de eeuw ontwikkelde de rechtsstaat zich ook nog tot de sociale rechtsstaat waarin wij nu leven: de burger kan de gemeenschap aanspreken op het beschikbaar zijn van eerste levensbehoeften zoals woning, minimum inkomen en verzekeringen tegen ziekte. Dat laatste is hier even niet aan de orde. Mijn zorg richt zich op mogelijke afkalving van die oorspronkelijke rechtsstaat, waarin het individu een staatsvrije sfeer om zich heen heeft, en zich tegenover de overmacht van de overheid teweer kan stellen doordat hem grondrechten zijn toegekend. Bespeur ik een ontwikkeling, met name rond het ontstaan van de LPF als politieke macht in de staat, waarbij een meerderheid vindt dat zij -vanwege opvattingen die daarover zouden bestaan in het volk- minderheden en enkelingen straffer mag aanpakken?

Er zijn van die ontwikkeling wel enige tekenen. Vaak zijn het losse flodders, soms is het al officieel beleid. Steeds gaat het om bestrijding van overlast, om veiligheid, om optreden tegen groepen die als lastig worden ervaren. Dat vervolgens het beleid dat wordt voorgesteld in strijd is met grondrechten van de burger (zoals minister Nawijn die tuk-Marokkaantjes naar Marokko wil verbannen, al zijn zij Nederlanders) wordt als minder terzake doende terzijde geschoven.

Hetzelfde zien we bij de bolletjesslikkers, waarvan er nu vijfhonderd in speciale detentiecentra in Nederland zitten, in plaats van in een normale gevangenis. Nog beter is trouwens de Antillen te helpen bij het weren van die lieden voordat zij naar Nederland willen vliegen.

De media ondervinden ook de gevolgen van deze stemming. Zij nemen het minder nauw met de bescherming van de belangen van individuen die met de strafrechter in aanraking komen. Over de zaak Volkert van der G. wordt uitvoerig gepubliceerd, terwijl zijn zaak voor de rechter is. Uitlatingen -zoals van het kamerlid Hoogendijk- die pogen een van de rechters te intimideren, krijgen uitvoerig aandacht, zij het gelukkig ook veel kritiek. De naam van deze verdachte van een moordaanslag wordt her en der voluit geschreven, zijn foto is te vinden, zoals ook de foto van de in de rechtszaal vechtende verdachte inzake de vuurwerkramp in Enschede (die het er, door te gaan vechten, natuurlijk wel naar gemaakt had).

Het feit dat Volkert van der G. in hongerstaking is tegen een maatregel (permanent cameratoezicht in zijn cel) wordt niet serieus genomen, met als argument dat als de verdachte door de honger zou sterven een publiek rumoer zou ontstaan. Daar komt het volksgevoel weer aanzetten. En de overheid denkt er serieus over hem aan dwangvoeding te onderwerpen, in plaats van het cameratoezicht af te schaffen.

Ik heb destijds (tweede helft jaren tachtig) op de voet gevolgd wat er in de Duitse publieke opinie gebeurde als reactie op de terreuraanslagen van de Rote Armee Fraktion (RAF). Deze lieden gaven -evenals bij ons groepen die riepen 'jullie rechtsstaat is de onze niet' - weinig om de waardigheid van de medemensen die zij vermoordden (politiefunctionarissen, een werkgeversvoorzitter, politici, onschuldige voorbijgangers). Hun 'volksexecuties' rechtvaardigden zij door vol te houden dat zij het recht hadden om 'volksvijanden' te liquideren. In niets verschilden zij daarom van de leiders van totalitaire staten (nazi-Duitsland, Stalin), behalve in de omvang van hun gruweldaden.

Het is onvermijdelijk dat de publieke opinie in samenlevingen waarin zulke dingen gebeuren overreageren (Israël, Noord-Ierland). Dat gebeurde ook tegenover de RAF. Er ontstond een hetze tegen zogenaamde sympathisanten van de RAF waaraan media, en vervolgens de overheid, zich niet konden onttrekken. In de jaren vijftig van de vorige eeuw (de eerste jaren van de Koude Oorlog) kon dit zelfs in Amerika gebeuren: de hetze tegen vermeende communisten onder leiding van senator McCarthy.

Er is dus reden om waakzaam te zijn. Voordat we het weten worden, op grond van allerlei populistische overwegingen, wezenlijke individuele rechten in twijfel getrokken en opzij gezet. Wat we vergeten is dat het meestal randfiguren zijn die deze rechten nodig hebben.

De meeste lezers van dit stuk hebben zelden een beroep op grondrechten moeten doen. Die worden gelukkig niet aangetast. Het zijn politieke, maatschappelijke randfiguren, uitboorlingen, criminelen, gestoorden, schlemielen en andersdenkenden die grondrechten nodig hebben. Het valt dan vaak niet mee om er openlijk voor op te komen dat deze soms impopulaire lieden volop hun rechten hebben. Want de meerderheid heeft hen al afgeschreven, veroordeeld of verbannen.

In de sfeer die nu ontstaat hebben we de burgermoed hard nodig om op te komen voor de grondrechten van randfiguren. Waakzaamheid is geboden om de rechtsstaat te verdedigen, ook tegen hen die goedwillend vinden dat bepaalde lieden daarop geen aanspraak mogen maken.

De pers heeft daarbij een voorbeeldfunctie in de manier waarop verslag wordt gedaan, gefotografeerd en becommentarieerd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden