InterviewSanne Houben

Rechtspsycholoog waarschuwt: EMDR-therapie kan ook pseudoherinnering opvissen

Sanne Houben Beeld Philip Driessen
Sanne HoubenBeeld Philip Driessen

Het Openbaar Ministerie merkt de invloed van de populaire EMDR-therapie. Rechtspsychologe Sanne Houben waarschuwt voor pseudoherinneringen, die kunnen leiden tot een onterechte veroordeling.

Hypnose mag de therapie beslist niet genoemd worden, toch moeten veel cliënten daaraan denken als de behandelaar met de vinger voor hun gezicht heen en weer gaat, als de slinger van een klok. Het is de bedoeling dat de cliënt, vaak slachtoffer van een trauma, de beweging met de ogen volgt en op hetzelfde moment een ingrijpende gebeurtenis als een verkrachting, ongeval of mishandeling herbeleeft.

“Kort gezegd komt deze therapie erop neer dat het beperkte werkgeheugen van de mens door het volgen van de slinger zwaar wordt belast”, zegt Sanne Houben, rechtspsychologe aan de universiteiten van Maastricht en Leuven. “Daardoor zwakt het emotionele aspect wat af. Door op juist dat moment een traumatische ervaring te herinneren, wordt deze zware gebeurtenis wat ‘lichter’ in het geheugen opgeslagen.”

Behandelaars spreken van herprogrammering van de hersenen. Daardoor kunnen patiënten beter met hun trauma omgaan en hebben zij minder klachten.

Wie is behandeld geeft het trauma een minder prominente plek

De werking van deze zogenoemde Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) is bij toeval in de VS ontdekt en zeventien jaar geleden naar Nederland overgewaaid. Dat de methode populair is, blijkt al uit het aantal psychologen dat zich als EMDR-therapeut heeft geregistreerd: meer dan vierduizend. Dat komt vooral omdat de methode zo effectief is. Cliënten behandeld via EMDR kunnen hun trauma een minder prominente plek in hun geheugen geven en beter omgaan met hun nieuwe leven. Was de therapie aanvankelijk bestemd voor mensen met een trauma, nu wordt deze veel breder toegepast bij mensen met depressie, rouw of zelfs baanverlies.

Houben wil niets aan de therapie afdoen, maar in haar onderzoek is ze wel op een bijeffect gestuit: EMDR kan leiden tot pseudoherinneringen. Dat hoeft geen probleem te zijn als deze herkend worden, maar als dat niet gebeurt en een cliënt de herinnering als feit gebruikt in een aangifte bij de politie, dan zijn de gevolgen groot. De nep-herinnering kan leiden tot een onterechte veroordeling.

Gelukkig is er in Nederland een zeef, die de Landelijke Expertisegroep Bijzondere Zedenzaken heet. Officieren van justitie die twijfelen aan een verklaring van een slachtoffer, kunnen voordat zij tot vervolging overgaan een zaak voorleggen aan deze experts.

Die expertisegroep merkt de invloed van de opkomst van de EMDR-therapie. Steeds vaker worden voorgelegde zaken in verband gebracht met EMDR-behandeling. In een kwart van de zaken is de verklaring van het slachtoffer ‘problematisch’. Hierin kan een pseudoherinnering een rol spelen, waardoor de zaak niet voor de rechter komt.

Die ‘vervuiling’ van getuigenissen door EMDR was voor Houben de aanleiding haar promotie-onderzoek te wijden aan de relatie tussen deze therapie en pseudoherinneringen. “In twee experimenten hebben we aan 172 proefpersonen een woordenlijst gepresenteerd met begrippen die aan elkaar geassocieerd zijn. Bij de helft stimuleerden we op datzelfde moment de oogbewegingen als bij EMDR.”

Houben liet woorden als wapen, bloed, politie, dood zien, die allemaal met moord te maken hebben, terwijl dít begrip niet werd gepresenteerd. “We vroegen de deelnemers daarna welke woorden zij zich herinnerden. Als proefpersonen dan verklaarden dat ze zich het woord moord herinnerden, is er sprake van een pseudoherinnering.”

Onjuiste aangifte

Een deel werd direct na de behandeling gevraagd naar hun herinnering, en een deel pas na 48 uur. Direct na het zien van de woorden was er geen verschil tussen de mensen die wel en geen EMDR hadden gekregen, maar na 48 uur kwamen juist de mensen uit de EMDR-groep met de pseudo-herinneringen.

Wat betekenen deze uitkomsten voor de therapie en de strafrechtketen? “Cliënten zouden, net als bij het gebruik van medicijnen, recht moeten hebben op een bijsluiter met de tekst: Deze behandeling kán pseudo-herinneringen oproepen. Een therapeut moet die als zodanig herkennen en ze even parkeren. Vaak vervagen ze vanzelf.”

Justitie moet, meent Houben, standaard getuigenissen waarbij EMDR een rol heeft gespeeld aan een extra waarheidsvinding blootstellen. Dat gebeurt nog onvoldoende. En een onjuiste aangifte kan ook weer traumatisch zijn, voor slachtoffer én onschuldige verdachte.

Lees ook:

Kan je sterker worden door een burn-out of trauma?

‘Wat me niet doodt, maakt me sterker’, schreef Nietzsche ooit. Kun je dan ook sterker worden door een burn-out of trauma? Ja, zegt de wetenschap van posttraumatische groei, soms kan dat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden