Rechtspleging / Trauma’s die niet wijken

Hoe universeel is de westerse manier van rechtspleging? De Vlaamse rechtssocioloog Huyse beticht ’ons’ van juridisch kolonialisme.

In een opmerkelijk boek wijst hij op de traditionele vervolging van plegers van soms gruwelijke misdaden. Over boze geesten, bitter boomsap en stappen over een ei.

Naast zijn ouderlijke woning ligt een veld waarop elke zomer een merkwaardig verschijnsel te zien valt. In het midden van dat veld blijken de gewassen namelijk nauwelijks te groeien. „Ze treuren”, zegt Luc Huyse. Ruim zestig jaar geleden is daar een bom ingeslagen. Elk seizoen opnieuw doet dat stukje verschroeide aarde zijn werk. De wonde is nog niet geheeld.

De Vlaamse rechtssocioloog Luc Huyse heeft zich in zijn onderzoek al vaker beziggehouden met de naweeën van oorlogen. Met de wonden die ze nalaten, met schuld die vereffend zou moeten worden, met de vraag of vergelding iets van rechtvaardigheid herstelt. Hij noemt dat het temmen van het verleden. Dat gaat ook over dingen die voorbij lijken, maar toch blijven doorwerken. In zijn pas verschenen boek, met de veelzeggende titel ’Alles gaat voorbij, behalve het verleden’, gaat Huyse nu na hoe naties proberen een juridische manier te vinden om met het nijpend aanwezige leed om te gaan. En of er andere manieren dan de louter juridische zijn om wonden te helen.

Hij doet dat hier met tal van voorbeelden. In Addis Abeba woonde Huyse in 1998 de processen bij tegen de top van het Mengistu-regime. De bewindvoerders daarvan hebben in naam van Lenin en Mao duizenden opposanten om het leven gebracht. Een vrouw vertelt er over haar dochter die gedwongen werd gedroogde pepers te pletten, daarna gegeseld werd en dan naakt op een bed van de bijtende specerijen werd vastgebonden. Ouders zagen er hun kinderen neergeknald worden en dienden de daartoe gebruikte kogels zelf te betalen. Openlijk treuren was er verboden.

Huyse: ’Wie dat verbiedt, pleegt een tweede moord, nu op de ziel van wie gestorven is’.

De auteur heeft zijn verhaal opgebouwd rond soortgelijke getuigenissen van slachtoffers van oorlogsgeweld of van dictatoriale regimes. Eigen onderzoek op het terrein vervolledigt het vertoog. Die feitelijke gegevens maken echter niet de kracht en het belang uit van dit boek. Huyse heeft namelijk een boodschap te vertellen die velen lichtjes ongemakkelijk zal stemmen. Die boodschap kan gevat worden onder de noemer ‘juridisch kolonialisme’.

Meer en meer blijken rechtbanken uit het rijke Noorden daders uit het arme Zuiden te berechten. „Is het een toeval dat de eerste zaken die het Internationaal Strafhof heeft opgenomen, alle betrekking hebben op Afrikaanse landen?”, vraagt Huyse zich af. Op een congres over straffeloosheid las een collega van hem uit Iran ons westerlingen de les. Wij hebben het namelijk weer mooi voor elkaar met onze genocidewetten en we gaan zo weer met de hoogste prijs lopen op het forum van de gerechtigheid.

Dit boek gaat op deze manier over een van de facetten van globalisering. Altijd opnieuw blijkt het Westen daar het hoge woord te voeren. Cultuurgebonden verschillen vervagen door het opleggen van als universeel beschouwde wetten en wetmatigheden. Of die nu economisch, politiek of juridisch van aard zijn.

In de filosofie is dit verschijnsel al langer bekend. De hermeneutiek – de leer van het verstaan, zeg maar – heeft het al decennia lang over de plaats- en tijdgebondenheid van fenomenen. Iets kan enkel verstaan, uitgelegd en toegepast worden binnen specifieke contexten, met elk hun eigen geschiedenis.

Dat inzicht staat overigens haaks op een hele traditie van westers denken waar nu net universaliteit en universaliseerbaarheid voorop stonden. Dat heeft ergens te maken met de christelijke bronnen van onze cultuur. Het woord Gods zou overal geldig zijn en werd ooit verondersteld universeel verspreid te kunnen worden.

Met het christendom dook ook voor het eerst in de geschiedenis het idee van vooruitgang op: de geschiedenis die zou uitmonden in een als paradijselijk beschouwde eindtoestand. Binnen diezelfde logica brouwde Karl Marx zijn theorie van de klassenloze maatschappij.

Een hedendaagse variant van dit universele vooruitgangsdenken vinden we bij George Bush. De As van het Kwaad rechtvaardigt het beeld dat wij onze democratische manier van samenleven zomaar zouden kunnen gaan neerkwakken in nog niet geheel tot civilisatie gerijpte naties. De chaotische gevolgen zijn bekend. Denk aan Irak, denk aan Afghanistan.

De grote verdienste van het boek van Luc Huyse is dat hij dit vaak onwerkbare patroon ook blootlegt bij organisaties die nochtans zeer verheven doelen nastreven. In een hoofdstuk heeft Huyse het over ‘de veldwachters van de gerechtigheid’. Hij toont erin aan hoe de politiek van een organisatie als Amnesty International soms verkeerd kan uitpakken.

De filosofie van Amnesty International stelt dat elke vorm van amnestie ontoelaatbaar is als het gaat om schendingen van mensenrechten. Vervolging moet voor Amnesty absolute prioriteit krijgen. De strafrechter zou er dan voor moeten zorgen dat het verleden verwerkt en vergeten kan worden. Andere opties, zoals het instellen van een waarheidscommissie, steunt Amnesty enkel als ze dienen ter aanvulling van juridische vervolging.

Voor ons westerse rechtvaardigheidsgevoel lijkt dat natuurlijk heel evident. In de derde wereld blijkt dit echter een bron van frustratie te zijn. ’Opgedrongen legalisme’ en ’juridisch fundamentalisme’ fungeren er als veelzeggende verwijten.

Zo hadden in het noorden van Oeganda de rebellen zowat twintigduizend ontvoerde kinderen, honderdduizend doden en anderhalf miljoen vluchtelingen op het geweten. In juni van dit jaar blijven de cijfers nog oplopen. De regering van Oeganda en het Internationaal Strafhof raken het echter niet eens over wat vrede moet brengen: amnestie of strafprocessen. In dorpen waar daders en slachtoffers terugkeren, is er echter geen tijd om te wachten. De dorpelingen grijpen dus naar oude rituelen. Zuivering van het kwaad wordt bijvoorbeeld verkregen door één voor één over een ei en over een bamboetwijg te stappen. De lokale chef kijkt toe of het wel met de rechtervoet gebeurt. Het ei is voor hen het symbool van de onschuld: het bevat al leven, maar dat is nog niet besmet. De twijg staat dan weer voor de breuk tussen verleden en toekomst. Ex-rebellen, vaak gekidnapte kinderen, dienen een bijkomend ritueel te voltrekken. Zij drinken samen met hun slachtoffers het bittere sap van de oputboom, om de wrange smaak van het verleden achter zich te laten.

Voor de westerse blik is dit wellicht folkloristische onzin. Deze noodgreep werkt echter in Oeganda. Zoals ook in Mozambique het verjagen van de boze geesten door plaatselijke genezers werkt. De wandaden worden er niet aan individuen toegeschreven, maar aan die boze geesten. Mozambique is nu al vijftien jaar gespaard gebleven voor hevig geweld.

Luc Huyse beschrijft ook een westers geïnspireerd tegenvoorbeeld. In Rwanda is er het geval van Jean-Bosco Barayagwiza, de leider van een extremistische Hutu-partij en hoofdaandeelhouder van de haatradio Mille Collines. Hij werd uitgeleverd aan het tribunaal van Arusha, maar bleek dan veel te lang in voorarrest te hebben gezeten in Kameroen, zonder formele aanklacht. De internationale rechters konden daarom niet anders dan hem laten gaan. Uiteraard was dit voor de overlevenden een ware kaakslag. Uiteindelijk is het met enige juridische acrobatiek toch gelukt de man voor zijn misdaden te laten opdraaien.

„Maar het debat over de universaliteit van de westerse rule of law zal niet gauw stilvallen”, concludeert Luc Huyse.

Dat is de reden waarom zijn boek velen ongemakkelijk zal stemmen. Zijn boodschap noopt tot relativisme. En relativisme vloekt met machtige stemmen die de wereld verdelen in Goed en Kwaad, in Zwart en Wit. Terwijl globalisering misschien net de veelkleurigheid zou moeten tonen. Dat er vele manieren zijn om een verleden te verwerken en dat die niet noodzakelijk aan westerse strategieën beantwoorden.

Luc Huyse: Alles gaat voorbij, behalve het verleden. Uitgeverij Van Gennep, ISBN 9055157759, 205 blz.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden