Rechtsomkeert, mars!

Het zijn goede tijden voor sterke leiders, vooral in Oost-Europa. Hun retoriek in Polen en Hongarije wekt emoties op die in vooroorlogs Europa de voedingsbodem vormden voor fascisme.

Ekke Overbeek (1970) is Trouw-correspondent in Centraal-Europa. Hij woont in Warschau. In 2014 ver- scheen zijn boek 'Euro- topper Tusk; het nieuwe Polen in Europa'.

Stelt u zich het volgende eens voor: het is 3 oktober, de nationale feestdag van Duitsland. Een stoet trekt door hartje Berlijn onder het motto 'Duitsland voor de Duitsers'. Geen 20.000 mensen als bij een grote Pegida-manifestatie, maar 150.000. Er is een groot spandoek tegen de komst van vluchtelingen: 'Welkom in de hel, verdwaalde schaapjes' opgesierd met druipend bloed. De menigte scandeert: 'Leve Groot-Duitsland' en 'Heil aan de helden'. De mars wordt georganiseerd door de 'Groot-Duitse Jeugd' en de 'Radicaal-Nationale Wedergeboorte', die openlijk het omverwerpen van de parlementaire democratie nastreeft. Stadsbestuur van Berlijn noch Bondsregering ziet reden tot ingrijpen. En dus klinkt luidkeels Starkes Volk, groszes Vaterland! en Nur ein nationales Deutschland!

Moeilijk voorstelbaar? Een paar honderd kilometer verderop is het de realiteit. Vertaal bovenstaande leuzen en namen in het Pools en deel het aantal deelnemers door twee (er zijn twee keer zoveel Duitsers als Polen) en je hebt Warschau op 11 november, de nationale feestdag van Polen. Als je ertussen staat, ontkom je niet aan het déjà vu: fascisme. De organisatoren vinden dat maar vreemd. "Polen waren immers slachtoffers van het fascisme, hoe kunnen wij nu fascisten zijn?" Veel Polen doen er vergoelijkend over, want deze clubjes zijn nauwelijks vertegenwoordigd in het parlement.

Maar de radicale Poolse jongerenbewegingen zijn de extreme uiting van een extreem-rechtse tendens die zich ook in West-Europa voordoet. De verschillen zijn groot, bijvoorbeeld in standpunten over homo's en Joden, maar de vraag naar het grote F-woord - mogen we spreken van fascistische tendensen? - speelt ook in West-Europa. 'Geert Wilders en zijn beweging zijn het prototype van hedendaags fascisme', schreef cultuurfilosoof Rob Riemen. Ook PvdA-Kamerlid Jan Vos sprak onverbloemd over diens 'fascistoïde' ideeën. In Frankrijk bepaalde een rechtbank vorig jaar dat Marine Le Pen een fasciste genoemd mag worden.

Exponenten van de stroming waartoe Wilders en Le Pen (al of niet terecht) worden gerekend zijn in het voormalige Oostblok al aan de macht: net als de Hongaarse premier Viktor Orban, beschikt ook de leider van regeringspartij Recht en Rechtvaardigheidspartij (PiS) Jaroslaw Kaczynski in Polen over een absolute meerderheid in het parlement. Ook zij worden beschuldigd van fascisme (zie 'Is het fascime terug', blz. 19). Terecht?

Dat is een lastige, want fascisme is als een aal in een emmer snot. Het wordt vaak in een adem genoemd met communisme, maar het fascisme heeft geen ideologische grondlegger à la Marx. Boekenkasten zijn gevuld met vergeefse pogingen een definitie te destilleren uit fascistische bewegingen. Fascisme is eerder een manier van politiek bedrijven, zo oud als de massademocratie zelf. Het is een verpakking waarin allerlei inhoud past. Fascisme kan katholiek zijn, zoals het austrofascisme, maar ook heidens zoals in nazi-Duitsland. Het kan zich voordoen als proletarische revolutie, maar ook pragmatisch samenwerken met 'het grootkapitaal'. Het kan in de 21ste eeuw weer een heel ander gezicht aannemen.

Een veelgebruikte leidraad in dit doolhof zijn de mobilizing passions of fascism die de Amerikaanse historicus Robert Paxton uiteenzet in zijn standaardwerk 'The Anatomy of Fascism'. Hij doet geen poging tot definitie, maar beschrijft 'de emotionele lava' die het fundament vormt onder fascismes. Hoe ziet de Poolse PiS-partij eruit als je deze meetlat hanteert? Hieronder Paxtons negen 'mobiliserende passies'. Bijgevoegde citaten zijn van PiS-leider Jaroslaw Kaczynski, tenzij anders vermeld.

Een gevoel van overweldigende crisis, waarvoor traditionele oplossingen

tekortschieten.

'Polen ontwaakt!' Met die leuze knoopte Kaczynski in 2012 - toeval of niet - aan bij nazi-retoriek (Deutschland erwache!). "Wij hebben kracht. Deze enorme menigte is kracht. De maat van het kwaad is vol. Wij, Poolse patriotten zeggen nee! Polen ontwaakt!" Polen verkeert 'in funeste staat', constateerde

Kaczynski vorig jaar. "We moeten het land weer opbouwen, zijn kracht weer opbouwen. Maar dat kan alleen door ervoor te zorgen dat Polen in onze harten en zielen leeft. Wij willen een grote verbouwing van Polen in het belang van de enorme meerderheid van de Polen."

De wet moet buigen voor deze 'enorme meerderheid'. "Boven de wet staat het belang van het volk. Als een wet dat belang schendt, hoeven we die wet niet te respecteren", verklaarde Kornel Morawiecki, namens een kleine fractie die Kaczynski in meerderheid steunt. "Een wet die het volk niet dient, is onrecht." Hij kreeg een staande ovatie van de PiS-fractie, inclusief Kaczynski.

Het primaat van de groep. Jegens de groep heeft men plichten die belangrijker zijn dan elk individueel of universeel recht.

De ontwerpgrondwet van PiS uit 2010 garandeert 'persoonlijke ontwikkeling binnen de nationale gemeenschap'. Die nationale gemeenschap is katholiek, dus staan het verbod op abortus, euthanasie en het homohuwelijk in de grondwet. Het verbod op discriminatie daarentegen verdwijnt. Burgerrechten mogen worden opgeschort omwille van de 'staatsveiligheid' of de 'maatschappelijke orde'.

"We moeten ons organiseren om Polen te verdedigen, om de Poolse geschiedenis te verdedigen. Dat is onze heilige plicht." Centraal staat de 'waarheid' over Smolensk, de Russische plaats waar volgens Kaczynski zijn tweelingbroer, president Lech Kaczynski, in 2010 niet omkwam bij een vliegtuigongeluk, maar 'sneuvelde' bij wat mogelijk een aanslag was: "We moeten een nationale gemeenschap opbouwen. Er moet een waarde zijn die door niemand in twijfel wordt getrokken. En die waarde is de waarheid. Zonder de waarheid over Smolensk bouwen we geen sterke staat. Die staat is wat Polen, het Poolse volk, de Polen en Poolse gezinnen het hardst nodig hebben."

Het geloof dat de eigen groep slachtoffer is. Dat gevoel rechtvaardigt elke actie tegen binnenlandse en buitenlandse vijanden zonder juridische en morele grenzen.

"Polen worden uitgebuit." Vijanden zijn overal: liberalen, communisten, spionnen, minderheden en uiteraard Duitsland en Rusland. Polen was onder de vorige regering een 'Duits-Russisch condominium'. Iedereen die demonstreert tegen de PiS-regering is een 'landverrader'. "In Polen bestaat een funeste traditie van landverraad. Dat zit in de genen van sommige mensen, van dat inferieure soort Polen. Dat inferieure soort is nu buitengewoon actief."

"Het is de hoogste tijd hardop te zeggen dat wij hier het beste soort mensen zijn", vulde PiS-president Andrzej Duda aan: "Wij hebben het recht zelf te beslissen wat goed voor ons is en wat slecht, wie een gast is en wie een vijand."

Een enorme angst dat de groep ten onder zal gaan aan de ondermijnende effecten van individualistisch liberalisme, klassenstrijd en buitenlandse invloeden.

"We hebben te maken met de zwaarste aanval op Polen ooit, waarbij de linkse ideologie radicaal versterkt wordt door dat hele liberale domein. De bedreiging is ernstig, want ze wordt gesteund met veel geld", waarschuwde PiS-leider Kaczynski. "De overgrote meerderheid van de Polen hecht aan traditie en geloof. Zulke Polen vormen het centrum. We laten ons niet verleiden tot linkse en liberaal-populistische experimenten."

De noodzaak tot een nadere integratie

van een zuiverder gemeenschap, het liefst vrijwillig, maar zo nodig met

gebruik van buitensluitend geweld.

"Goed en kwaad zijn opnieuw gescheiden. Er is een wedergeboorte gaande. Er ontstaat een grote wit-rode beweging (de Poolse vlag is rood en wit, red.). Symbolen moeten eenheid smeden, maar tegelijkertijd eraan herinneren dat de staat een morele kwaliteit moet vertegenwoordigen." Die 'morele kwaliteit' verschilt van Europa. "We accepteren niet dat onze aanwezigheid in de EU de veiligheid van onze burgers en onze morele orde in gevaar brengt. Wie in Polen is moet deze wets- en morele orde beschouwen als de zijne."

De noodzaak van autoriteit van natuurlijke leiders (altijd mannelijk) die uitmondt in een nationale leider die in zijn eentje het lot van de staat belichaamt.

Centraal in 'de goede verandering' die PiS doorvoert, staan niet goede procedures, maar 'goede mensen'. Uiteraard met Kaczynski aan het hoofd. De krant Gazeta Polska, de facto een partijkrant, roemt hem als wódz, een woord voorbehouden voor grote leiders, zoals de vooroorlogse sterke man van Polen, maarschalk Jozef Pilsudski.

De leider neemt alle belangrijke beslissingen, binnen de partij en binnen de staat. Formeel is hij alleen partijleider en parlementariër, maar in werkelijkheid leggen premier en ministers aan hem verantwoording af. Ook de president is dankzij Kaczynski president en nog nooit betrapt op een woord dat ingaat tegen de wil van zijn politieke mentor.

Het instinct van de leider is superieur aan - abstracte en universele - rede.

"Jaroslaw, verlos Polen!" Met deze messianistische slogan verwelkomen PiS-aanhangers hun leider. De leider neemt dit minzaam in ontvangst. "Men heet mij welkom met 'Jaroslaw, verlos Polen'. Daar kun je verschillend over denken, maar het is een feit." Ruim twintig jaar geleden werd hem gevraagd naar zijn politieke toekomst: "Ik zou de gepensioneerde verlosser van het vaderland willen zijn."

De schoonheid van geweld en de efficiëntie van de wil, als deze in dienst staan van het groepssucces.

Politieke wil is belangrijker dan de bestaande rechtsorde. Volgens Kaczynski werd het begrip rechtsstaat eind jaren tachtig ingevoerd om de belangen van de communisten veilig te stelen. "Alle handelingen van de staat moesten gebaseerd zijn op het recht. De vrijheid om beslissingen te nemen werd daardoor radicaal ingeperkt." De strijd die hij voert tegen het Constitutionele Hof - volgens de Europese Commissie ondermijning van de rechtsstaat - is het 'doorbreken van juridisch impossibilisme'. "Wij moeten Polen veranderen, rechtvaardig en solidair maken. Zij (de rechters van het Hof, red.] willen ons dat onmogelijk maken."

Het recht van het uitverkoren volk om over anderen te heersen zonder beperking van welke menselijke of goddelijke wet dan ook, met als enig criterium de kracht van de groep binnen de Darwinistische strijd om het bestaan.

De woorden 'kracht' en 'sterk' komen in vrijwel elke toespraak van de leider voor. De EU is een instrument van de sterken - vooral Duitsland - om de zwakken te onderdrukken. "Onze positie hangt vooral af van onze kracht. We moeten een sterke positie veroveren, we moeten een krachtig Europees volk worden." Polen is volgens Kaczynski 'een eiland van vrijheid' in Europa, omdat hier geen politieke correctheid heerst. Bovendien houdt Polen als laatste land in Europa katholieke waarden in ere.

Vluchtelingen zijn een bedreiging, vooral als ze niet-christelijk zijn. Kaczynski: "Ze brengen heel gevaarlijke ziektes mee die in Europa al lang niet meer voorkomen allerlei parasieten en microben."

Is PiS dus fascistisch? Nee, het is een autoritaire, conservatief-populistische partij die emoties aanjaagt waarin fascisme gedijt. Voor fascisme ontbreken er een paar belangrijke ingrediënten: de wil tot overheersing van andere volkeren (ondenkbaar in EU-verband), het formeel vervangen van democratie door het leidersprincipe en vooral legitimering van geweld. Het aantal geweldplegingen met racistisch motief is afgelopen jaar wel sterk gestegen, alsook antisemitische incidenten. Dit wordt van hogerhand gebagatelliseerd. Zo voorkwam Kaczynski's minister van justitie hoogstpersoonlijk dat een lid van de Radicaal-Nationale Wedergeboorte, veroordeeld tot celstraf wegens geweld tegen een politieagent, achter de tralies zou belanden. Vergoelijking creëert een hellend vlak en misschien is dat wel het grootste gevaar.

Het is de emotionele lava die tot een fascisme-eruptie kan leiden

Sinds november wordt ook Polen geregeerd door "een verbinding van nationalisme, populisme, leugens en autoritarisme", zoals de Poolse dichter Adam Zagajewski het samenvatte: "Dat is de weg die naar fascisme leidt."Volgens de Hongaarse schrijver Rudolf Ungvary gaat het fascististische karakter van premier Orban schuil achter een façade van democratie. "Het is een mutatie van het fascistoïde."

De Slowaak Martin Simecka, ten tijde van het communisme dissident, constateerde onlangs dat Centraal-Europa met zijn emotionele afkeer van vluchtelingen het fascisme omarmt. "Fascisme is geen scheldwoord, maar een beschrijving van de huidige stand van zaken."

'Heil aan de helden!', scanderen 75.000 Polen

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden