Rechters zijn niet altijd perfect

Het beroemde motto van Max Havelaar is een klein toneelstukje, waarin een gerechtsdienaar, een rechter, een verdachte en een getuige optreden. De gerechtsdienaar, laten we zeggen het Openbaar Ministerie, wijst de verdachte aan als de man die Barbertje heeft vermoord, in kleine stukjes gesneden en ingezouten. De rechter wijst razendsnel vonnis: de man moet hangen. De verdachte verweert zich: "Ik heb Barbertje niet vermoord. Ik heb juist goed voor haar gezorgd." De rechter vindt het een gevalletje van eigenwaan, wanneer een moordenaar zichzelf vrijpleit. Maar dan komt Barbertje op, gezond en wel, en zegt dat de verdachte de goedheid zelve is. In dat geval blijft het inzouten als misdrijf staan. Welnee, zegt Barbertje, van inzouten is geen sprake! Dan blijft het derde punt staan: eigenwaan. De rechter veroordeelt de man tot de strop.

Deze komische opmaat is een klassieke illustratie van informatie-bias. De eerste informatie die een rechter krijgt over een zaak bepaalt zijn houding. In een opiniestuk in NRC Handelsblad van 13 april noemt filosoof P. van Ommen verontrustende cijfers over dat vooroordeel. "Rechters die eerst kennisnemen van de door de aanklager ingebrachte informatie en daarna de ontlastende argumenten van de verdediger horen, spreken in meer dan 90 procent van de gevallen een 'schuldig' uit. Vernemen zij daarentegen eerst de ontlastende informatie en dan de belastende dan daalt het aantal veroordelingen naar 60 procent."

Ik viel van mijn stoel. Dat er verschil is, wil ik aannemen. Dat rechters hun best moeten doen te ontsnappen aan de val van het vooroordeel acht ik een wezenlijk onderdeel van hun opleiding. Dat ze er zo slecht in slagen, vind ik zorgwekkend. Het is niet zozeer de vraag of die 30 procent vrijgesproken verdachten terecht op vrije voeten lopen of niet, het is de vraag of zo'n groot verschil acceptabel is. Ik heb helaas niet kunnen vinden wie dat onderzoek verrichtte.

Ter zitting komt het OM het eerst aan het woord, dan pas de advocaat. In die setting is altijd het OM in het voordeel. Het genoemde onderzoek concentreert zich kennelijk op de rechterlijke voorbereiding. Heeft hij/zij de dossiers in de 'zittingsvolgorde' gelezen of andersom? Doet de rechter altijd hetzelfde of wisselt hij af? In het kader van het rechtsbeginsel dat een verdachte onschuldig is totdat het tegendeel wordt bewezen, zou je van de rechter kunnen eisen dat hij eerst de argumenten van de verdediging leest en daarna pas die van de officier. Anderzijds valt over het slachtoffer ook een en ander te zeggen. Die heeft evenzeer recht op een eerlijk proces.

De volgende complicatie voor een solide rechtsgang is het zogenoemde 'bevestigingsvooroordeel'. We lijden er allemaal aan: in gepresenteerde argumenten pik je vooral op wat je zelf al dacht. Een wetenschapper ziet het liefst overal het gelijk van zijn theorie. De grote Karl Popper die beweerde dat onderzoekers niet moeten zoeken naar wat hun theorieën staaft, maar juist naar weerlegging, duldde zelf geen tegenspraak. Zodra de rechter de zaal betreedt en de zaak begint, krijgt hij of zij die neiging bewezen te zien wat hij zelf al dacht op grond van bovengenoemde 'voorbereiding' maar beroemt hij zich op zijn feilloze intuïtie en zijn juridische Fingerspitzengefühl. Alles te goeder trouw.

Onafhankelijke rechtspraak is een pijler van onze democratie. Geert Wilders wil rechters periodiek toetsen op hun gestrengheid. Een bespottelijk voorstel, dat iedere vorm van onafhankelijkheid teniet doet.

Heel lang werd aan dit soort belangrijke instituties niet getornd. Kritiek op de rechtspraak gaf geen pas. En nog steeds bezweren belangrijke juristen ons daar voorzichtig mee te zijn, hoe vaak de zittende en staande magistratuur zichzelf ook in opspraak brengt.

Toch moet ik constateren dat de onafhankelijkheid van rechters niet zozeer een feit is, als wel een belangrijk doel.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden