RechtspraakToeslagenaffaire

Rechters krijgen meer ruimte om burgers te beschermen tegen de overheid

Een gedupeerde van de toeslagenaffaire. Beeld ANP
Een gedupeerde van de toeslagenaffaire.Beeld ANP

Een uitspraak van de Raad van State vorige week kan grote gevolgen hebben voor de rechtsbescherming van burgers tegen de overheid. Krijgt het recht na de toeslagenaffaire nu een menselijker gezicht?

Isabel Baneke

Rechters krijgen meer vrijheid om maatwerk te leveren in rechtszaken tegen de overheid. Althans, zij hebben vanaf nu extra ruimte om het optreden van de overheid scherper te beoordelen. In een langverwachte uitspraak stelde de Raad van State afgelopen week dat rechters uitvoeriger moeten gaan controleren of individuele belangen van burgers fatsoenlijk zijn meegewogen bij beslissingen rond bijvoorbeeld de intrekking van vergunningen, het opleggen van dwangsommen of het onthouden van verblijfspapieren.

Deze uitspraak kan grote gevolgen hebben voor de rechtsbescherming van de burger tegenover de overheid. De rechter krijgt een stukje extra tegenmacht, heeft meer vrijheid om bijvoorbeeld de Belastingdienst op de vingers te tikken wanneer de fiscus 5000 euro terugvordert na een administratief foutje van een burger.

Menselijker gezicht

De nieuwe richtlijnen, die leidend zijn voor de bestuursrechtspraak, vloeien voort uit de toeslagenaffaire. Naast de wetgever en de Belastingdienst, heeft in die kwestie ook de rechter nagelaten om te kijken of het overheidshandelen de burger disproportioneel dupeerde. In de rechtbank werd de fiscus doorgaans in het gelijk gesteld. De rechter moest niet op de bestuurdersstoel gaan zitten, zo gold de standaard. En het volgde nu eenmaal uit de wet dat burgers die hun adres verkeerd hadden ingevuld, het stempel ‘fraudeur’ kregen.

Achteraf werd de rechtspraak verweten de beginselen van behoorlijk bestuur weg te hebben geredeneerd, die de grenzen aangeven van hoe de overheid met haar burgers mag omgaan. Ook de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State, de hoogste bestuursrechter, concludeerde dat ouders niet de rechtsbescherming kregen waar zij recht op hadden. De rechterlijke macht moest een menselijker gezicht krijgen.

Begin vorig jaar greep de Raad van State een testcase aan, die draaide om de ontruiming van een drugspand. Bewoners van een huurwoning in Harderwijk waren naar de rechter gestapt omdat de burgemeester hun huis wilde sluiten. Bij de zaak werden twee advocaten-generaal om advies gevraagd. De hoofdvraag: als de belangen van de burger in het geding zijn, hoe ver mag de rechter dan gaan bij het controleren van de overheid?

Te veel macht?

Uit de uitspraak van afgelopen woensdag blijkt dat de rechter duidelijker van zich moet laten horen en meer rekening mag houden met de persoonlijke omstandigheden van gedupeerde burgers. In de Harderwijker zaak oordeelde de Raad van State dat de burgemeester van Harderwijk bij de sluiting van de woning in 2019 onvoldoende oog had voor de belangen van de huurder en zijn kinderen. De burgemeester moet het sluitingsbevel overdoen en opnieuw hardmaken of de gevolgen voor het gezin na ontruiming in verhouding staan met voorkoming van drugshandel en overlast. Een lagere rechter kan de huissluiting daarna eventueel opnieuw beoordelen.

Naast lof, oogst de ontwikkeling naar meer rechtelijke vrijheid ook kritiek. Want krijgt de rechter, die niet democratisch is gekozen, zo niet te veel macht? Gaat hij nu niet te veel op de stoel van het bestuur zitten? Ook is het nog maar de vraag in hoeverre rechters de traditie van terughoudendheid in de praktijk zullen loslaten.

Bijvangst is alvast dat de aandacht van bestuurlijk Nederland voor maatwerk een zwieper heeft gekregen. Zo waarschuwde de Vereniging Nederlandse Gemeenten vlak na de uitspraak dat gemeenten actiever moeten onderzoeken of opgelegde strafmaatregelen evenredig zijn. Zomaar een drugspand sluiten, zelfs al is de overlast zonneklaar, kan niet meer zo makkelijk. Ook het bestuur wordt door de nieuwe richtlijnen gestimuleerd om meer oog te hebben voor proportionaliteit. Zou de wetgever volgen?

Lees ook:

Raad van State: ‘We hebben jarenlang gefaald in de toeslagenaffaire’

Jarenlang vingen gedupeerde ouders in de toeslagenaffaire bot bij de hoogste bestuursrechter, de Raad van State. Onterecht, concludeert het instituut na zelfonderzoek. Ouders kregen niet de rechtsbescherming waar zij recht op hadden.

Hoogste bestuursrechter: ‘Als rechter wil je het goede doen voor mensen, dat is in de toeslagzaken niet gelukt’

We hebben in de kinderopvangtoeslagen te lang de strenge ‘alles-of- niets’-lijn toegepast. We hadden die lijn eerder kunnen én moeten wijzigen. Dat zegt de hoogste bestuursrechter, Bart Jan van Ettekoven, over ‘zijn’ Afdeling bestuursrechtspraak, die hun rol in de kinderopvangtoeslagaffaire de afgelopen tien maanden onderzocht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden