Rechter spreekt vaker een verdachte vrij, maar waarom?

Beeld ANP XTRA

Het OM brengt minder strafzaken voor de rechter en er worden meer verdachten vrijgesproken. 'Een teken aan de wand.'

De rechter stuurde vorig jaar in elf procent van de zaken een verdachte zonder straf naar huis. Daarmee zet de gestage groei van het aandeel vrijspraken en ontslag van rechtsvervolgingen (waarmee de rechter oordeelt dat iets wat de verdachte heeft gedaan niet strafbaar is) door. In 2007 lag het percentage vrijspraken nog op zeven procent, blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).

Beeld CBS

Alleen in 2015 gingen er relatief meer verdachten vrijuit dan vorig jaar. 2015 was een wat ongebruikelijk jaar, onder meer doordat het Openbaar Ministerie (OM) toen grote opruiming hield: met de rechtbanken werden afspraken gemaakt voor extra zittingen zodat de zaken die al lang op de plank lagen voor de rechter gebracht konden worden.

De trend van het stijgende aandeel verdachten zonder straf, roept wel de nodige vragen op. Het Openbaar Ministerie brengt in principe alleen maar zaken voor de rechter waarvan het OM vervolging wenselijk en mogelijk acht − vandaar dat verwacht mag worden dat de meeste zaken in een veroordeling eindigen. Zegt de huidige trend dan iets over kwaliteit van het aangeleverde bewijs als de rechter anders beslist?

Volgens Ben Vollaard, misdaadeconoom aan de Universiteit Tilburg, kan het groeiend aandeel vrijspraken een teken aan de wand zijn, al is dat lastig aan te tonen. "Je moet de reden weten dat er wordt vrijgesproken. Dat zal vaak een bewijsprobleem zijn, maar het is moeilijk aan te tonen dat dat komt doordat de kwaliteit van onderzoek achteruitloopt."

Zee aan delicten

Wel vindt Vollaard dat justitie iets heeft uit te leggen. Uit de cijfers van het CBS blijkt ook dat het aantal zaken afneemt. Zo bracht het OM in 2016 28 procent minder strafzaken voor de rechter dan in 2007. "Terwijl er minder zaken voor de rechter komen, worden er relatief meer verdachten vrijgesproken. Dan kun je je afvragen of de middelen en tijd goed worden ingezet." De daling ligt volgens Vollaard niet aan de dalende criminaliteit, want er is nog altijd 'een zee aan delicten' over.

Het OM wijst in een reactie op de nieuwe cijfers van het CBS op steeds ingewikkelder en tijdrovender wordende onderzoeken. Internetcriminaliteit of complexe terrorismezaken: die vragen veel van de middelen en capaciteit van justitie. Of dat ook samenhangt met het toenemende percentage vrijspraken − in een ingewikkeld onderzoek kan het lastiger zijn het bewijs rond te krijgen − kon een woordvoerder van het OM niet zeggen.

Voorzichtige rechters

De relatieve groei aan vrijspraken verklaarde justitie aan de hand van een veranderende houding bij rechters. Rechtbanken zouden sinds de Schiedammer Parkmoord, aan het begin van deze eeuw, een stuk voorzichtiger zijn geworden. Op die zaak, waar door blunders in het onderzoek de verkeerde verdachte werd veroordeeld, volgden onderzoeksrapporten en herbezinning.

Rechtbanken zijn sindsdien een stuk kritischer geworden op de bewijsvoering merkt het OM.

Bovendien brengt justitie heus niet alleen maar zaken voor de rechter om een 'veroordeling te scoren', benadrukt het OM. Soms zijn slachtoffers of het maatschappelijk belang belangrijker, ook al beseft de officier van justitie dat de kans op vrijspraak aanzienlijk is.

Vaker korte celstraf

Het CBS keek niet alleen naar het aantal vrijspraken, maar ook naar de straffen die rechters oplegden bij een veroordeling. Daaruit blijkt dat de rechter vergeleken met 2007 flink anders straft. Zo zijn vorig jaar minder geldboetes (-56 procent) en bijkomende straffen (een afname van twee derde) opgelegd. Een bijkomende straf is bijvoorbeeld een ontzetting uit de rijbevoegdheid.

Ook het aantal werkstraffen nam tussen 2007 en 2016 af met 22 procent. Datzelfde geldt voor het aantal opgelegde maatregelen, zoals tbs, dat daalde met bijna een kwart. Waar de rechter wel vaker voor koos was een korte gevangenisstraf tot 6 weken: een stijging van 63 procent.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden