Rechter is mens, dus partijdig

De rechters die de vorderingen van de slachtoffers van de vuurwerkramp in Enschede afwezen hadden een arbeidsverleden bij een van de gedaagde ministeries. Hierdoor is discussie ontstaan over de vraag hoe onafhankelijk rechters nu eigenlijk zijn. Volgens oud-hoogleraar Ulli d'Oliveira kán een rechter niet eens partijdig zijn (Podium, 6 januari).

D'Oliveira wijst erop dat rechters gebonden zijn aan wetten (bijvoorbeeld maximale strafhoogte) en jurisprudentie. Een rechter is hierdoor beperkt in zijn mogelijkheid om naar eigen goeddunken een hem welgevallig vonnis uit te spreken. De speelruimte is niet ongelimiteerd. Het is winst dat de jurist de discussie hiermee relativeert en terugbrengt tot de ware proporties.

De volgende stap in zijn betoog is evenwel voor meer twijfel vatbaar. Rechters hebben wel speelruimte voor partijdigheid, maar die zouden ze niet benutten. Onpartijdigheid van rechters wordt volgens d'Oliveira aangeleerd op de opleiding en daarna. Deze stelling is om meerdere redenen opmerkelijk te noemen. Hieruit spreekt de overtuiging dat er zoiets bestaat als absolute onpartijdigheid, en dat deze bovendien onderwezen kan worden in een opleiding. Het resultaat zou zijn dat rechters geen last hebben van de al te menselijke eigenschappen subjectiviteit, partijdigheid en afhankelijkheid.

Dit komt mij voor als een onbewijsbare en naar alle waarschijnlijkheid dan ook onjuiste stelling. Ik zie niet in waarom rechters per definitie onpartijdig zijn, en op grond van welke eigenschappen van het juridische curriculum zij zich onttrekken aan de waarheid dat, in Bijbelse termen, 'niemand rechtvaardig is: ook niet één'. Rechters zijn ook gewoon mensen met alle goede en minder goede eigenschappen.

De stelling van de jurist is onbevredigend, en het is dan ook wijzer om partijdigheid vooralsnog als een intrinsiek menselijke eigenschap te beschouwen. Om deze eigenschap zoveel als dat mogelijk is buiten de rechtszaal te houden, is het derhalve zeer wenselijk dat rechters geen enkele formele of materiële band hebben of hebben gehad met een van de partijen in de rechtszaal. Dat zou pas echt winst zijn. De Enschede-zaak had niet door deze rechters beoordeeld mogen worden, al is het maar om de schijn te vermijden.

David Hollanders werkt op de afdeling politicologie aan de VU.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden