Rechter in Palmi bereidt grote klap voor

In een onbeduidend Zuiditaliaanse plaatsje werkt rechter Cordova aan een groot onderzoek naar geheime loges van de vrijmetselarij. De meeste loges zijn volkomen legaal maar in de geheime loges treffen ze elkaar, de mafiosi en de overheidsdienaren. En dan worden er grote zaken gedaan.

Agostino Cordova, een onbekend rechter uit Palmi werkt al maanden aan een groot onderzoek naar de geheime loges. Er staan twee agenten voor Cordova's kamer in het Paleis van Justitie in Palmi. Verveeld hangen ze over de galerij en kijken vanaf de eerste verdieping uit over de hal. Door de glazen wand zie je, inderdaad, palmen. Wie komt er vanmorgen bij de rechter op bezoek? Een hoge militair met een escorte van veiligheidsbeambten. Met zijn operettepet en zonnebril lijkt hij rechtstreeks afkomstig uit een Latijns-Amerikaanse junta.

Collegarechters komen in barokke toga's, even binnen fladderen. Beneden in de hal wordt een grijsaard in een rolstoel de trap opgedragen, alweer omgeven door een politiekordon.

Palmi is een klein stadje in het zuiden van Calabrie. Er valt weinig anders over te melden dan dat er sinds een maand of tien een van de meest opzienbarende justitiele onderzoeken van het moment wordt uitgevoerd. Is Milaan het centrum van de smeergeld-zaken, en verdiept rechter Caselli uit Palermo zich in de banden van de Andreotti-clan met de Siciliaanse mafia, in het onaanzienlijke Palmi wordt de derde - en misschien wel grootste - klap voor het Italiaanse machtssysteem voorbereid. “Als wij klaar zijn weten we alles. Dan zijn er geen geheimen meer”, zegt Francesco Neri, een van rechter Cordova's medewerkers.

Sinds september vorig jaar werkt Cordova aan een onderzoek naar de rol van de vrijmetselerij als ontmoetingsplaats tussen politici, terroristen en mafiosi.

In Italie spreekt men al over Propaganda Tre, als variatie op de geheime P2-loge die in 1982 opgerold en verboden werd. De P2affaire was tot voor kort het grootste naoorlogse schandaal van Italie. Inmiddels is duidelijk dat de P3-affaire haar beruchte voorganger zal doen verbleken, zeker nu de zaak urgent is geworden door de opleving van het ultrarechtse terrorisme. De bomaanslagen van de afgelopen tijd in Rome en Milaan zijn waarschijnlijk gepleegd door de mafia. Maar voor het eerst wordt openlijk gespeculeerd over betrokkenheid van geheime diensten en hoge vrijmetselaars bij het terrorisme.

“Ik kan banden tussen de mafia en nog onbekende structuren, soms omschreven als occult of massonisch, niet uitsluiten”, zei zelfs Nicola Mancino, minister van binnenlandse zaken, naar aanleiding van de aanslag bij het Uffizi-museum in Florence in mei, waarbij zes mensen het leven lieten.

Spijtoptant

In september van het afgelopen jaar meldde zich een arts bij rechter Cordova.

Hij was jarenlang lid van een vrijmetselaarsloge en klapte uit de school.

Andere spijtoptanten volgden. In november gingen Cordova en zijn medewerkers tot actie over; ze doorzochten de huizen en de administratieve centra van de Italiaanse vrijmetselaars. Vervolgens werden gevoelige gegevens van dertig banken en andere financiele instellingen in beslag genomen. De provincierechter haalde dagelijks de voorpagina's van de Italiaanse pers. Arrestaties zouden spoedig volgen.

In vier volle vrachtwagens zijn de geconfisceerde documenten en diskettes naar het diepe zuiden gebracht. In het rustige Palmi worden de dozen nu doorgeploegd. Publiciteit wordt gemeden, mededelingen over verdachten worden niet gedaan. Cordova's onderzoek wijst uit dat contacten tussen politiek en bestuur enerzijds en mafiose organisaties anderzijds geen uitzondering waren.

Bij zijn zaak zijn al honderden personen betrokken. In de beslotenheid van hun loges bekonkelden de mafia-bonzen afspraken met rechters over strafprocessen, met politici over investeringen en aanbestedingen, met kopstukken uit de financiele wereld over witwassen en subsidiefraude, met ambtenaren en politie over wapensmokkel en drugstransporten en met geheime agenten misschien zelfs over terroristische acties.

Er zijn naar schatting zestigduizend loges in Italie. Daarvan zijn de meesten 'gewoon'. Maar er zijn minstens drie geheime structuren ontdekt, netwerken die niet bij de officiele Grootloge (de termen 'Grootloge' of 'Grootoosten' staan voor een verzameling meesters, leiders van lokale loges) aangesloten zijn.

“Het is niet verboden om een geheime loge te hebben, en er zijn ook officiele loges die een donkere kant hebben”, aldus Cordova.

Het vrijmetselaarswezen is onlosmakelijk verbonden met geheimzinnigheid en discretie. Dat is ongetwijfeld een van de redenen voor het succes van de uit de achttiende eeuw stammende genootschappen in Italie. “Je kunt de geschiedenis van Italie niet begrijpen zonder de vrijmetselarij te doorgronden”, zegt Aldo Mola, die zojuist een vuistdikke studie over het verschijnsel het licht heeft doen zien. Een vrijmetselaar wordt geacht het beste met de wereld voor te hebben en de idealen van de Verlichting hoog te houden, maar voor Italianen heeft de beweging een andere aantrekkingkracht: Een loge is besloten en chic.

“Loges bieden een gemakkelijke manier om contacten te leggen. De mafia heeft begrepen dat de vrijmetselarij een eenvoudige manier is om zich te mengen onder hoge overheidsfunctionarissen”, zegt Neri. We zitten in de werkkamer van Cordova, vlak voor zijn imposante bureau. Zoals hij daar achter zijn bureau zit lijkt hij zelf wel een mafiabaas, een dikke sigaar tussen de vingers. “Pakken met documenten moeten we hier doorwerken. We zijn erg onderbemand.” Politieke steun krijgt Cordova nauwelijks. Men vindt het maar niks dat zo'n onbeduidend rechtertje zo'n grote zaak aanpakt. Het verzoek om versterking van het onderzoeksteam is nog niet ingewilligd en ligt ongetwijfeld onderin een Romeinse bureaulade.

Effectieve macht

De eerste geheime loge sinds P2 vond Cordova in november in het kantoor van de advocaat Pietro Maria Muscolo in Genua. Muscolo is een oude bekende van de P2-leider Licio Gelli. In de rapporten van de parlementaire commissie die de P2 zaak onderzocht, zit een brief van hem: “Zoals overeengekomen, zul jij dus een geheime loge in Rome gaan opzetten, die een effectieve macht moet gaan worden.” In Genua vond Cordova onder meer beveiligde computerbestanden met lijsten van de loges en de 3 000 leden van Muscolo's illegale Grande Oriente Italiano. Vervolgens werden geheime loges opgerold in Milaan, Florence, Rome en aan de Via Roma in Palermo, een vertrouwd adres voor Toto Riina's Corleonesi-familie.

Het doet allemaal sterk denken aan 'De Slinger van Foucault', Umberto Eco's hilarische komplot-roman over Maltezer Ridders, geheime diensten, jezueten, vrijmetselaars en zwarte magie. De ridderordes mogen geschrapt worden, de jezuieten misschien ook (maar de katholieke kerk zeker niet). Dan houd je nog altijd de geheime diensten over. Voeg daar mafia, politiek en een handvol 'hoed-dragende toga's' (rechters die via hun loge criminele contacten onderhouden) aan toe, en je hebt een duizelingwekkende intrige. Het geheel wordt verluchtigd met organisaties die namen dragen als 'De Heilige Kroon van de Eenheid' (mafia-organisatie in Calabrie), 'Internationale Salon van de Humor' (dubieuze club in Ligurie) en 'Koninklijke Ark van Jerusalem' of 'Orde van de aloude en aangenomen Schotse Ritus' (alternatieve stromingen in de vrijmetselarij).

Maar de zaken die onder het mom van de excessieve folklore werden overeengekomen, zijn allerminst grappig. De P2-affaire kwam aan het licht door het geruchtmakende faillissement van de Ambrosianobank, destijds de grootste particuliere bank van Italie. Deze bank had connecties met de Amerikaanse wereld topbankieren werd gedekt door haar voor het oog respectabele eigenaar de Vaticaanse bank, maar hield zich op grote schaal bezig met het witwassen van mafiageld en het subsidieren van anticommunistische regimes en rebellen. De bankpresident Roberto Calvi werd na het faillissement dood teruggevonden, opgehangen onder de Black Friars-brug in Londen. De eveneens betrokken zwendelaar en Andreotti-protege Michele Sindona overleed in de cel na het drinken van een kopje koffie met cyaankali.

Pas vorig jaar werden de betrokkenen bij P2, waaronder Grootmeester Licio Gelli en Olivetti-topman Mario De Benedetti, veroordeeld voor hun aandeel in de Ambrosianozaak. De beroepsprocedures kunnen nog jaren in beslag nemen, maar de meeste activiteiten van P2 zitten nog in de doofpot.

Gelli speelt ook weer een belangrijke rol in de nieuwste samenzweringen. Dat geldt eveneens voor de opvolger van de failliete bank, de Nieuwe Ambrosiano-bank. Het P3onderzoek gaat verder wederom over witwassen, maar ook over gigantische EG-fraude en drugssmokkelaars van de mafia, die smeergeld transporteerden naar geheime bankrekeningen in Zwitserland. Ook wapenhandel werd in de illegale loges bekonkeld: naar het voormalige Joegoslavie, Midden-Amerika, Zuidelijk Afrika: bazooka's, raketten, zelfs een keer een duikboot.

Het Italiaanse noorden is de georganiseerde criminaliteit goed beu, maar in het zuiden scheiden zich de geesten. Sommige mensen willen een definitieve afrekening met mafia, 'ndranghetta, camorra of hoe het allemaal ook mag heten.

Er zijn echter ook veel zuiderlingen die de aandacht voor Cosa Nostra maar overtrokken vinden.

Te fanatiek

Men is het er dan ook nog niet helemaal over uit in het cafe aan de Piazza Maggiore in Palmi. Een oudere man betuigt zijn enthousiasme voor Cordova.

“Sommigen zijn tegen hem, maar ik vind hem 'bravo'.” Twee jongeren zijn minder te spreken over de voortvarende justitie. “Cordova is te fanatiek. Hij doet alsof alles mafia is. Dat is niet zo. Dat onderzoek duurt al veel te lang.”

Het is de vraag of de ijver waarmee de mafia sinds anderhalf jaar het vuur aan de schenen wordt gelegd veel te maken heeft met de omslag in de publieke opinie, zoals vaak wordt gesuggereerd. Van groot belang zijn ook de hervormingen van het strafrecht van de afgelopen twee jaar, met name de speciale behandeling van de zogenaamde 'pentiti', spijtoptanten. Wie met waardevolle informatie komt, blijft - wat hij zelf ook op zijn kerfstok moge hebben -, buiten vervolging en krijgt zonodig een nieuwe identiteit. Het zijn de spijtoptanten die, ook waar het de vrijmetselarij betreft, voor de doorbraak hebben gezorgd. “We zochten contact met de vrijmetselarij omdat we wisten dat er nogal wat rechters lid van waren en zo konden we inlichtingen verzamelen over onze mannen die in staat van beschuldiging waren gesteld. We konden hun processen beinvloeden. Mafia en vrijmetselarij gaan goed samen. Ze hebben een bepaalde logica met elkaar gemeen”, schrijft bijvoorbeeld de eerste grote spijtoptant, Antonio Calderone in zijn onlangs vertaalde 'Leven in de Mafia'.

De officiele vrijmetselarij ziet daar weinig in. De onlangs afgetreden Grootmeester van de officiele Grande Oriente d'Italia, Giuliano Di Bernardo, werkt volledig mee met Cordova's onderzoek. Hij hoopt de vrijmetselarij eindelijk helemaal van smetten te kunnen zuiveren. Als alle samenzweerders, fascisten, zakkenvullers, moordenaars, coupberamers en bedriegers worden opgesloten, komt de beweging misschien eindelijk weer toe aan dat waar het om begonnen was: het werken aan jezelf, het verbreiden van de beginselen van redelijkheid, de contemplatie van het alziend oog en het gezelschapsspel met bizarre maar ongevaarlijke rituelen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden