Rechte lijn van Versailles naar Hitler?

Het was een slecht vredesverdrag, haastig in elkaar geflanst, vol wraakgevoelens jegens Duitsland, en daardoor koren op de molen van de nazi's. Toch? Op die kritiek valt het nodige af te dingen.

Het is een huzarenstukje: slechts vijf maanden liggen er tussen het begin van de vredesonderhandelingen en de ondertekening van het Verdrag van Versailles, op 28 juni 1919, op de dag af vijf jaar na de moord op de Oostenrijkse troonopvolger Franz Ferdinand in Sarajevo, de aanleiding tot de Eerste Wereldoorlog.

Zo'n duizend mensen zijn op deze dag aanwezig in de indrukwekkende Spiegelzaal van het Kasteel van Versailles: diplomaten, politici, militairen, journalisten. De Franse premier Georges Clemenceau opent de zitting, zegt met gedragen stem dat dit een historische gebeurtenis is en nodigt de twee Duitse vertegenwoordigers Johannes Bell en Hermann Müller uit om als eersten hun handtekening te zetten onder het verdrag dat voor Duitsland zo vernederend is. Volgens aanwezigen zien ze er lijkbleek uit. Het is doodstil in de zaal. Daarna ondertekenen de politieke leiders van de overwinnaars de 440 artikelen: de Verenigde Staten, Groot-Brittannië, Frankrijk, Italië en Japan, in de wandeling de Big Five genoemd. Eén land is afwezig: de Sovjet-Unie, die na de communistische revolutie van 1917 een apart vredesverdrag met Duitsland heeft gesloten.

De opluchting is groot, de oorlog die aan miljoenen mensen het leven heeft gekost en die zoveel heeft vernietigd is voorbij. Er overheerst tevredenheid dat het gelukt is in korte tijd een veelomvattend vredesverdrag samen te stellen. Een enkeling waarschuwt voor de gevolgen. De Britse econoom John Maynard Keynes vindt het verdrag veel te hard voor de Duitsers; dat zou Europa nog wel eens lelijk kunnen opbreken. Maar landgenoten van hem en vooraanstaande politici in Frankrijk en de Verenigde Staten vinden het juist niet hard genoeg.

Artikel 231 is glashelder: Duitsland en Duitsland alleen is schuldig aan het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog en zal daarvoor moeten boeten. Het land verliest 13 procent van zijn grondgebied aan onder andere Frankrijk, België, Polen en Denemarken, moet ontwapenen en mag maar een klein leger houden; het mag geen lid van de Volkenbond worden (het Verdrag van Versailles voorziet in de oprichting daarvan), moet al zijn koloniën afstaan en moet de schade herstellen die het heeft aangericht in de landen waarmee het oorlog heeft gevoerd; de precieze hoogte daarvan zal nog nader worden vastgesteld.

Keynes heeft met zijn waarschuwing in de loop der tijd veel bijval gekregen. Decennialang is de overheersende gedachte geweest dat er een rechtstreekse lijn loopt van Versailles naar de opkomst van Adolf Hitler en de Tweede Wereldoorlog. Het was een slecht verdrag, in de haast in elkaar geflanst, het stond bol van de wraakgevoelens jegens Duitsland, en dat was koren op de molen van de nazi's.

Nieuwe kaart van Europa

Maar op die felle kritiek valt wel het nodige af te dingen, zegt Samuël Kruizinga, universitair docent aan de Universiteit van Amsterdam en kenner van de Eerste Wereldoorlog. En dat doen geschiedkundigen de laatste tien, twintig jaar dan ook. "Als je het verdrag bekijkt vanuit het perspectief van het eind van het interbellum, dus de tweede helft van de jaren dertig, ja, dan kun je wel de nodige fouten en omissies aanwijzen. Maar tegenwoordig zeggen we als historici: probeer het eens te bezien vanuit de optiek van die tijd, 1919. Dan moet je constateren dat de opstellers ontzettend veel hebben bereikt en dat het een wonder is dat ze dit verdrag tot stand hebben weten te brengen. De opgave waarvoor ze gesteld waren, was enorm, ze stonden onder immense druk van allerlei kanten: het gevoel was wijdverbreid dat de wereld er significant anders uit moest gaan zien dan voor de oorlog. En ze voltooiden hun werk in vijf maanden - de meeste kabinetsformaties in België duren tegenwoordig langer. In die korte periode hebben ze de kaart van Europa voor een belangrijk deel hertekend."

Maar vaak wordt over het hoofd gezien dat het Verdrag van Versailles ook veel openliet, bijvoorbeeld de hoogte van de herstelbetalingen die Duitsland moest voldoen. Kruizinga: "Lang niet alle financiële consequenties stonden vast, dat is pas later geregeld, bij de praktische uitwerking. En door de Duitse hyperinflatie zijn die herstelbetalingen ook behoorlijk uitgehold, volgens sommige analyses was de inflatie een bewuste truc van de Duitsers om onder die schuld uit te komen. Al met al was het geen afgerond, definitief verdrag, het had open einden. Dat gegeven maakt de directe lijn van Versailles naar Hitler een stuk zwakker."

Ook de beruchte dolkstootlegende speelt een rol. De Duitse legertop onder leiding van Hindenburg en Ludendorff hield tot het laatst toe vol dat het leger niet verslagen was. Het bleef dapper weerstand bieden tegen de geallieerden maar werd een dolk in de rug gestoken door muitende matrozen in Duitse havensteden, hordes internationalistische Joden en linkse revolutionairen. Onder hun druk ondertekende Duitsland de wapenstilstand van november 1918 en ruim een half jaar later het Verdrag van Versailles.

"Dat verhaal over die dolkstoot was totale onzin", zegt Kruizinga. "Duitsland had militair gezien de oorlog wel degelijk verloren, maar het opperbevel, dat heel veel macht had in die tijd, zei tegen de regering in Berlijn: jullie mogen de puinzooi opruimen. Het leger onttrok zich dus aan de consequenties van Duitslands nederlaag en schoof die af op de politiek. Hoe anders zou het gelopen zijn als het opperbevel de verantwoordelijkheid daarvoor wél op zich had genomen? Zonder die, wellicht fatale, ondermijning van het gezag van de kersverse republiek is het een stuk moeilijker om een rechtstreeks verband tussen Versailles en de opkomst van de nazi's en Hitler te leggen."

Samenzwering

Er zijn tussen die twee historische momenten nog zoveel andere zaken gebeurd die de loop van de geschiedenis hebben bepaald, en zeker die van Duitsland, zegt Kruizinga. "Wat was er gebeurd als er in 1929 geen beurskrach was geweest, wat als de Rijksdag in februari 1933 niet in brand was gestoken, als de Duitse socialisten en communisten hadden samengewerkt, als de Weimarrepubliek wel een succes was geweest? Wat was er gebeurd als Duitsland in Versailles had mogen meepraten? Nu mocht het slechts aan het eind zijn handtekening zetten. En dat maakte het voor de nazi's wel erg makkelijk om het Verdrag van Versailles af te schilderen als een soort samenzwering tegen Duitsland, in plaats van als een consequentie van een militaire nederlaag."

Het verdrag is ook vaak beschimpt omdat een belangrijk onderdeel daarvan, de oprichting van de Volkenbond, niets voorstelde, en zelfs mislukt is, want de Tweede Wereldoorlog is er niet mee voorkomen. Ook die kritiek verdient nuancering, vindt de historicus Kruizinga. "De Volkenbond heeft een soort paspoort ontworpen voor staatlozen, dat was een ontzettend belangwekkend moment. Na de oorlog verschoven grenzen, mensen raakten tussen wal en schip, die hadden ineens geen staat meer. Voor hen was dat paspoort van levensbelang. Zonder Volkenbond was er geen internationaal vluchtelingen- en minderhedenbeleid geweest, dat willen we nogal eens vergeten. Alleen al het idee dat er zoiets was als een internationale gemeenschap die dat wilde, was nieuw en revolutionair. Veel van de pijlers waarop later de Verenigde Naties zijn gefundeerd en waarop we trots zijn, hebben hun oorsprong in de Volkenbond. Nee, het is te makkelijk om dat idee van de Amerikaanse president Woodrow Wilson zomaar terzijde te schuiven."

Het verdrag had grote invloed op de onafhankelijkheidsbewegingen in de niet-Europese wereld, in landen die nog een kolonie waren van de Europese grootmachten. Er werd namelijk gewag gemaakt van het zelfbeschikkingsrecht van de volkeren, een van de befaamde veertien punten van president Wilson. Kruizinga: "Er waren allerlei mensen uit de koloniën naar Parijs gekomen, die wilden bij die vredesbesprekingen zijn, die hebben het verdrag gebruikt als een katalysator van de ontwikkeling van het gedachtengoed over onafhankelijkheid; ook dat is een belangrijk element geweest."

Met de wijsheid achteraf kun je constateren dat er in Versailles fouten zijn gemaakt, vindt Kruizinga. "Natuurlijk is het verdrag niet wat het idealiter had kunnen zijn. Maar naar de omstandigheden en de tijd van 1919 gemeten was het niet slecht."

De nazi's hebben er schaamteloos gebruik van gemaakt en hebben het op een buitengewoon listige manier in een voor de Duitsers kwaad daglicht gesteld. Maar de stelling dat het verdrag de Tweede Wereldoorlog heeft uitgelokt, is te simpel, zegt Kruizinga. "Met het verdrag is de Machtergreifung van Hitler in januari 1933 niet verklaard, daar is veel meer voor komen kijken. En zonder Hitler geen nazi's, en zonder nazi's geen Tweede Wereldoorlog."

Dit is de 52ste en laatste aflevering van een wekelijkse serie over de Grote Oorlog die dit jaar precies een eeuw geleden begon.

Belgisch gevaar

Het neutrale Nederland had geen plek aan de onderhandelingstafel in Versailles en hoefde het verdrag ook niet te ondertekenen. Maar Haagse diplomaten waren wel aanwezig in de Parijse voorstad en lobbyden zich in de wandelgangen drie slagen in de rondte teneinde een dreigend gevaar in te dammen. Dat bestond eruit dat België Zeeuws-Vlaanderen, een deel van de Schelde en Zuid-Limburg opeiste. Dat was volgens onze zuiderburen noodzakelijk om de grenzen van hun land beter te kunnen beveiligen. Nederland paaide Groot-Brittannië en vooral Frankrijk op allerlei manieren. Zo zouden de Fransen tegen gunstige voorwaarden leningen kunnen afsluiten. Diplomaten slaagden erin toegang te krijgen tot kolonel House, de belangrijkste vertrouwensman van de Amerikaanse president Wilson. Die liet weten dat de VS er tegen waren dat landen die niet mee hadden gevochten grondgebied zouden moeten afstaan, zeker als de bevolking dat afwees. Buitenlandse journalisten, op grote schaal aanwezig in Versailles, werden benaderd om positieve artikelen over Nederland te schrijven. Niet geheel toevallig ging koningin Wilhelmina in 1918 op bezoek in Zuid-Limburg en kreeg Zeeuws-Vlaanderen als reactie op de Belgische dreiging een eigen volkslied, met daarin plaats voor God, Nederland en Oranje. De Belgische annexatieplannen leden schipbreuk. Een argument voor de internationale gemeenschap om ze af te wijzen was dat de toch al broze verhouding tussen Vlamingen en Walen verder onder druk zou komen als er ineens tienduizenden Nederlandssprekenden in België zouden bijkomen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden