Rechercheur van het beeld

Het is geen kwestie van kijken, maar een kwestie van zien. Dat is wat Hans Aarsman ons in zijn nieuwste boek 'De fotodetective' vertelt. 'Bedenk wat een foto met je doet.'

Ineens wist hij het en bedacht Hans Aarsman: ik ben fotodetective. Het gebeurde hem toen hij drie foto's onder ogen kreeg van de kilometerteller van een Citroën 2CV. Op de eerste foto staat de teller op 99.999 kilometer, op de tweede op 100.000 en op de laatste heeft het lelijke eendje weer een kilometer meer gereden. "Als ik zoiets zie, rijst bij mij de vraag: hoe zijn die foto's tot stand gekomen? Die eend moet steeds zijn stilgezet, misschien wel midden op de weg. Eerst een endje rijden, dan stoppen nadat het cijfertje is omgeslagen en dan de foto afdrukken."

Het is precies deze manier van kijken - al moeten we beslist óók zeggen: deze manier van benoemen - waarmee Hans Aarsman (1951) zich onderscheidt.

"Misschien had de chauffeur hem neergezet op een punt waar de auto niet mocht staan. Een berm of een stoep of midden op een kruispunt. Het is moeilijk uit te kienen waar je met de auto uitkomt als je over de 100.000 gaat."

Het boekje 'De fotodetective' staat vol met dergelijke ingevingen, die zich vermoedelijk bij zoveel mensen aandienen wanneer ze een foto bekijken. Alleen: zie dat maar eens fraai en treffend te verwoorden. "De kunst is om het zo te schrijven alsof je het ter plekke ontdekt. Het is in spreektaal geschreven maar het moet geen gebabbel worden."

De fotodetective leest als een verlengstuk van de wekelijkse Volkskrant-rubriek De Aarsman Collectie, waarin hij steeds een beeld uit de actualiteit verrijkt met tekst. Geen uit de hand gelopen foto-onderschriften zijn het - daar zou je Hans Aarsman fors mee te kort doen. Het zijn in wezen lessen in kijken, fraai gestileerde cursussen in zien.

En om dat te kunnen, dat zien, hoef je helemaal geen fotograaf geweest te zijn, zoals Aarsman, die zijn loopbaan bij deze krant begon. "Mensen waar ik het meeste moeite mee heb, dat zijn juist de zogenaamde vakmensen die zeggen dat ze verstand hebben van fotografie. Bij hen gaat het altijd over de vorm. Maar laat dat nou eens los en bedenk wat een foto met je doet."

Een stapje verder gaat de ware fotospeurder als hij zich weet te verplaatsen in de mensen die op het plaatje te zien zijn. "Niet iedereen kan dat, het heeft ook met karakter te maken. En met de tijd nemen. Ik zie 50.000 foto's per week voorbij komen. Dan is het zaak dat er een bereidheid in mijn hoofd is, Die ik alleen verkrijg als ik een nachtje slaap over wat ik gezien heb."

Toch wil Aarsman geen voorsprong hebben op de kijker aan wie hij zijn selectie voorlegt, hij gebruikt alleen informatie die voor iedereen toegankelijk is. Het moet wel een sport blijven, vindt hij. En die wordt aantrekkelijker als je anders probeert te denken. Wat dat betreft kan niet alleen de foto-leek iets van Aarsman opsteken. Beeldredacteuren van kranten en tijdschriften zouden eveneens gebaat zijn bij het zo nu en dan eens lenen van Aarsmans ogen.

"Bij de krant beginnen ze vaak met tekst waar vervolgens beeld bij wordt gezocht. Ik vind het vaak interessanter om dat om te keren."

Soms zou je de mensen op de foto letterlijk moeten omkeren, stelt hij. Waarom zou iemand op de cover van een tijdschrift de lezer altijd aan moeten kijken? Je kunt dat niet elke keer doen, denkt Aarsman, "Maar draai je iemand om dan ga je met iemands verwachtingen spelen."

Het zoeken naar foto's bij een tekst zou journalisten soms bovendien aan het denken moeten zetten, stelt hij: "Een redacteur kan met een verhaal aankomen dat er een hype is in een bepaald soort kleding of gedrag, maar wat nu als er helemaal geen beeld bij te vinden is? Klopt dat verhaal van die hype dan wel? Dat moet je je dan toch afvragen in een tijdperk dat alles wordt gefotografeerd."

In de tijd dat Kodak net begon met de productie van de consumentencamera was dat wel anders, weet Aarsman: "Toen werd door de directeur van Kodak aan de mensen uitgelegd wat nu leuk was om te fotograferen; een huwelijk, de rand van een ravijn. Dat is nu wel opgerekt." Tot Aarsmans vreugde. Het online fotoarchief Flickr is voor hem een ware speeltuin met wel degelijk ook journalistieke waarde. Aarsman stuitte op mooie, steeds iets veranderende beelden van het centrum van Caïro, op Flickr gezet in de periode rondom de vlucht van Moebarak uit Egypte.

Opstand, politiek; we komen automatisch te spreken over maatschappelijke betrokkenheid en fotografie. De foto van vluchteling Mauro, met die traan, komt voorbij. En het beroemde Afghaanse meisje met die mooie groene ogen. Waarom vallen we daar zo massaal voor? Aarsman: "Omdat we ze vaak vinden lijken op oude meesters. Of in ieder geval willen we er graag een schilderij in zien. Dat schoonheidsideaal heeft altijd aan de fotografie gehangen."

Jammer vindt hij dat. En ook onzin. Bij een mooi beeld gaat het er niet om of het lijkt op een oud schilderij, het gaat om dat ene moment dat alles bij elkaar komt. "Fotograferen zit dichter aan tegen vissen dan tegen schilderen. Op het moment dat je aanhaalt moet alles kloppen, anders krijg je die vis niet boven water."

Dat we door inzoomen op personen vaak de aanleiding niet meer te zien krijgen (Het Afgaanse meisje zat in een vluchtelingenkamp in Pakistan. Waar en wanneer kwam die traan van Mauro?) geeft Aarsman een dubbel gevoel. Hij verbaast zich soms over lieden die hem eerst vertellen heel betrokken te zijn bij de ellende op de foto om vervolgens blij uit te roepen dat ze als gezellig uitje naar de World Press Photo tentoonstelling gaan kijken.Tegelijk ziet hij de beleving van nare dingen als een soort amusement, ook als een geruststelling: "Je parkeert een ernstige gebeurtenis in een behaaglijk jasje. Heel logisch en menselijk."

Nu de beeldcultuur heerst, en ons eindeloos veel beelden passeren, moet je het wel sturen, zegt Aarsman, anders word je stapeldol. "Stel dat we alle informatie die we krijgen, niet zouden schiften, dan zouden we uiteindelijk niks zien. Gelukkig selecteren we automatisch. Als jij een Fiatje 500 koopt, dan zie je ineens overal Fiatjes 500 rijden."

Een bijzonder nuttig en prettig mechanisme, zolang we de schoonheid van het leven, bijvoorbeeld vastgelegd op een foto, maar blijven zien.

Wat schoonheid voor Aarsman is?

"Inzicht, ontdekken wat er op dat beeld aan de hand is, dat vind ik ook schoonheid. Een foto hoeft niet het hele verhaal te vertellen. Liever niet, zelfs. Ik vind het veel leuker als er losse eindjes aan een foto zitten."

De fotodetective. Hans Aarsman. Uitgeverij Podium, Amsterdam. ISBN 9789057594533; 164 blz. prijs € 19,90

De Aarsman Projectie
De wekelijkse Volkskrant-rubriek De Aarsman Collectie is niet alleen op papier te bewonderen, maar tijdelijk ook op het podium. In theater De Toneelschuur in Haarlem kan de liefhebber nog op 24 en 25 februari terecht, als de fotospeurder voorstellingen geeft onder de naam 'De Aarsman Projectie'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden