Recensie Zomergasten: Frans de Waal kwam tijd tekort

Frans de Waal aan tafel bij Zomergasten.Beeld Zomergasten

Toen de Britse vorstin Victoria voor het eerst apen zag, in de London Zoo, gebruikte ze het woord ‘disgusting‘ vanwege de schokkende gelijkenis met ons mensen. Want dat wij op apen lijken of sterker nog, dat wij mensen dieren zijn: velen willen er niet aan. 

Maar de vijfde ‘Zomergast’ van dit seizoen, de wereldberoemde bioloog en apenonderzoeker Frans de Waal, liet zondagavond zien hoe eenvoudig het wordt om onze eigen soort beter te begrijpen door dierlijk gedrag bestuderen. Een confronterende aflevering kortom.

Frans de Waal (68) woont en werkt al bijna veertig jaar in de Verenigde Staten en heeft inmiddels ook de Amerikaanse nationaliteit. Met ‘zijn’ nieuwe president is hij maar om een reden blij: het gedrag van Donald Trump levert uitstekend bewijs voor die stelling dat menselijk en dierlijk gedrag vaak niet veel verschillen. De Waal schotelde een mooie compilatie voor van tv-fragmenten waarin we Trump zijn suprematie zagen uitleven door fysiek intimiderend gedrag te vertonen. Zoals zich breed en groot maken en obsessief handgeschud. Of een uitgestoken hand juist arrogant negeren, zoals hij met Angela Merkel deed. Terwijl hij zich bij mooie, jonge rivalen als de Franse president Macron of de Canadese premier Trudeau niet echt op zijn gemak lijkt te voelen.

Niet zonder trots stipte De Waal aan dat hij degene is die het begrip alfamannetje op de kaart heeft gezet. De primatoloog werd door Time Magazine dan ook gerekend tot de honderd invloedrijkste mensen van de wereld. Toch was De Waal niet helemaal volledig in zijn eerste publicaties, over hoe chimpansees coalities sluiten om hun positie in de apengemeenschap te verbeteren. De ontdekking die De Waal met collega’s deed, dat apen hiervoor zelfs overgaan tot het castreren en vermoorden van sta-in-de-wegs, vond hij in eerste instantie te schokkend om te beschrijven.

Nazipraktijken

De Waal maakte in zijn gekozen filmfragmenten nauwelijks uitstapjes naar andere interessegebieden dan de gedragswetenschap. Maar hij ruimde even tijd in voor een vroegere collega, de criminoloog Wouter Buikhuisen. Diens onderzoek naar biologische oorzaken voor criminaliteit werd in de jaren ’70 door Vrij Nederland-columnist Hugo Brandt Corstius (Piet Grijs) afgedaan als nazipraktijken. Buikhuisen kreeg zo weinig steun dat hij de wetenschap verliet en antiquair werd. Een nog steeds boze De Waal had een fragment uitgekozen waarin Buikhuisen weinig subtiel werd geïnterviewd door VPRO-coryfeeën Cherry Duyns en Roelf Kiers. Het ging van dik hout zaagt men planken. ’Bent u een fascist? Oh nee, en waarom niet?’

De Waal zal gisteravond zelf op de ziel van menige collega hebben getrapt door te stellen ‘blij te zijn dat dieren geen vragenlijsten kunnen invullen’. Mensen die vragenlijsten over hun eigen gedrag invullen zijn volgens de bioloog per definitie onbetrouwbaar. Terwijl hun antwoorden door de menswetenschappers wel als feiten worden verwerkt. Nee, dan dieren: die kunnen hun ware aard niet verbergen. En vertellen daarmee verrassend veel over de mens. Een voorbeeld? Tegenwoordig wordt veel hersenonderzoek gedaan bij honden. Zo’n hond moet een paar minuten doodstil in een scanapparaat kunnen liggen. Door hem een stukje worst te beloven, lukt dat. Maar vanwege dit lekkere vooruitzicht móet een hond wel kwispelen, dat is niet tegen te houden. Wat is nu het frappante? Een zakenman die winst ruikt vertoont exact dezelfde hersenactiviteit als zo’n kwispelende hond.

Het ontrafelen van de mechanismes van agressie is een rode draad in het werk van Frans de Waal. Binnenkort ziet een nieuwe publicatie over conflictsituaties in ziekenhuizen het licht, waarover hij een klein tipje van de sluier oplichtte. Namelijk dat veel van die problemen zijn terug te voeren op de verschillen tussen mannen en vrouwen.

Moraliteit

Nadere details wilde hij helaas nog niet kwijt aan interviewster Janine Abbring, die aan zijn lippen hing. Zoals we haar inmiddels kennen hield ze de lijn van het gesprek streng in de gaten, waardoor ze sommige spannende zijwegen niet insloeg. Even gloorde bijvoorbeeld een spannende confrontatie tussen de atheïst die zij zelf is en de ‘apathist' die De Waal is. Met deze zelfbedachte omschrijving geeft De Waal aan dat hij geen agnost of atheïst is, maar dat hij de vraag of god bestaat gewoonweg geen boeiende kwestie vindt.

“Wel interessant vind ik de vraag waarom religies bestaan”, zei hij. En hij stipte aan dat van de wetenschap geen uitsluitsel verwacht mag worden over morele kwesties. “Moraliteit is geen biologisch ding, de regels variëren per cultuur en per eeuw.” Gekoppeld aan zijn optimistische visie dat wij mensen ons best moeten doen om slecht te zijn, omdat we van nature liever goed doen, was dit onderwerp op zich al stof voor een avondvullend programma. 

Een andere zijweg die maar kort werd behandeld: De Waal is voorstander van een beeldenstorm waarbij de herinneringen aan het Amerikaanse slavernijverleden uit de openbare ruimte worden verwijderd. ‘Als het toevallig bijzondere beelden zijn, dan zet je ze maar in een museum’. Maar in de moderne maatschappij vervullen ze wat hem betreft geen rol meer.

En er was zo veel meer waar Janine Abbring geen tijd voor kon inruimen. Bijvoorbeeld de stelling van De Waal dat een dierentuin een paradijs is vergeleken met de situatie waarin miljarden dieren in de veeteelt verkeren. Maar ze trok een paar mooie conclusies. Zoals dat ze De Waal ervoer als een hyperactief, ongeduldig type, wellicht een ADHD’er avant la lettre. “Maar als het om dieren gaat, kan je uren stil zitten kijken.” De Waal vertelde bijvoorbeeld wel tienduizend uur te hebben zitten kijken naar de apenkolonies in Arnhem.

Aan het eind vroeg Abbring aan Frans de Waal of hij in zijn carrière heeft bereikt wat hij wilde bereiken. Er volgde een mooi antwoord: “Ik heb veel mensen bereikt.” Dankzij ‘Zomergasten’ nu nog een paar meer.

Lees ook de eerdere recensies van 'Zomergasten':
Aflevering 1: 
Rosanne Hertzberger
Aflevering 2: 
Eberhard van der Laan
Aflevering 3: 
Glenn Helberg
Aflevering 4: 
Wim Opbrouck

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden