Reacties / Vooral onderschat

Hoe kan dit, in Nederland? Het is sinds maandagmiddag de meest gestelde vraag. En nog voor de motieven van de dader bekend zijn, menen sommigen het antwoord al te kennen: media en politiek maakten van Fortuyn een duivel die de dood verdiende.

Direct na de moord op Pim Fortuyn volgden verwijten, aan het adres van de politiek en aan het adres van de media. Zij zouden het klimaat hebben gecreëerd voor deze verbijsterende politieke moord. De gevestigde partijen, PvdA en GroenLinks voorop, en de 'linkse' media, waaronder Trouw, zouden zich schuldig hebben gemaakt aan demonisering van Fortuyn.

,,Niks demoniseren door de pers'', zegt Jan Blokker, columnist van de Volkskrant. ,,Dat is wat Smalhout zei in het programma van Sonja Barend, dat Fortuyn is vermoord door die demoniserende, linkse pers. Maar dat soort etiketten wordt met al te veel gemak opgeplakt. Zo ontstaat een vreemd soort schuld.''

Frits Barend, presentator van 'Barend en Van Dorp', is minder stellig: ,,De vraag of de media Fortuyn hebben gedemoniseerd is niet zo gemakkelijk te beantwoorden. Misschien is dat wel gebeurd, een beetje. Kijk naar de reacties in de buitenlandse pers. Die zijn over het algemeen gebaseerd op Nederlandse kranten. En het is allemaal: de Nederlandse Jörg Haider, of: de Nederlandse Le Pen, is vermoord.''

De buitenlandse pers slaat daarmee de plank mis, zegt Oscar Garschagen, hoofdredacteur van het Algemeen Dagblad. Maar aan de Nederlandse kranten kunnen ze die kwalificaties niet hebben ontleend, volgens Garschagen: ,,In geen krant is Fortuyn rechtstreeks vergeleken met Le Pen of Haider. Ja, in columns en opiniestukken. Dat mag van mij. Ik ben vóór debat en opiniëring. Dat stelt de zaak op scherp. Maar dat is geen demonisering.''

Er waren uitglijers, ondermeer in deze krant eind vorig jaar. In een column werd Fortuyn de intelligentie van Hitler en de charme van Himmler toegedicht. Schrijver en hoofdredactie boden Fortuyn excuses aan voor die vergelijking. Wie de kranten terugleest ziet dat dergelijke kwalificaties geen regel waren, maar uitzonderingen. Toen Fortuyn vorig najaar de politieke arena betrad, werd hij vooral met ironie ontvangen. Fortuyn werd onnozel genoemd, een kip zonder kop, een zot.

,,De pers heeft Fortuyn niet gedemoniseerd, maar aanvankelijk zo lang mogelijk trachten te marginaliseren'', zegt Frits van Exter, hoofdredacteur van deze krant. ,,We hebben weinig oog gehad voor de voedingsbodem waarop zijn politieke kracht groeide. Dat heeft geleid tot ironie, cynisme. Pas daarna is tot de media doorgedrongen dat dit politieke geluid serieus genomen moest worden. Dát kun je media verwijten: we hebben niet gezien waar Fortuyn vandaan kwam.''

Jan Blokker deelt die mening: ,,Ik ben natuurlijk altijd bereid om de journalistiek in gebreke te stellen, mijzelf voorop. En dan moeten we vooral constateren dat wij ons vergist hebben in de grote mate van ontevredenheid die er kennelijk in het land bestaat.''

Maar ook dat, zegt Blokker, moet niet worden overdreven: ,,Het is heus niet zo dat iedere Nederlander al twintig jaar zit te wachten op een kunstheup, zojuist is overvallen of een tante heeft die is gestorven door die akelige wachtlijsten. Dat maak je mij niet wijs. Fortuyn was gewoon een grote hype.''

Fortuyn was meer dan dat, zegt Arendo Joustra, hoofdredacteur van Elsevier, het weekblad waarin Fortuyn bijna acht jaar een column had: ,,Het is de journalistiek te verwijten dat we jarenlang onderwerpen taboe hebben verklaard, onder de grote paarse deken van Den Haag hebben weggestopt. Natuurlijk, ik moet Jan Blokker nageven dat het wellicht allemaal niet zo erg is. Maar dan moet Blokker toch met een verklaring komen voor de massale aanhang van Fortuyn.''

De media zijn steeds zoekende geweest naar die verklaring. ,,De Haagse pers wist aanvankelijk niet wat zij met hem aan moest'', zegt Frits Barend. ,,Hij werd niet serieus genomen, omdat hij niet paste in het beeld van Haagse politiek en journalistiek.''

,,Je probeert grip te krijgen op de man, je probeert hem te plaatsen'', zegt Frits van Exter. Het feit dat Fortuyn de arena betrad met felle betogen voor veiligheid en tegen immigratie, leidt er dan al gauw dat de media gaan zoeken naar overeenkomsten met bij voorbeeld het gedachtegoed van het Vlaams Blok. Dat heeft de woede van Fortuyn gewekt, maar is vanuit journalistiek oogpunt een volstrekt normale zoektocht. En de Nederlandse media hebben uit die zoektocht de conclusie getrokken dat de vergelijking mank gaat.

Oscar Garschagen maande alle redacteuren van zijn Algemeen Dagblad vorige maand in een brief Fortuyn niet te omschrijven als een kwaadaardig antidemocratisch fenomeen. Garschagen: ,,Voor die brief was geen directe aanleiding. Het was gewoon de weerslag van een interne discussie. Er werd toen her en der veel over Fortuyn beweerd. Hij zou de Nederlandse Flip Dewinter zijn. Toen zijn we intern eens gaan kijken: wat vinden wij van Fortuyn?''

Hetzelfde Algemeen Dagblad berichtte op 15 maart over een opmerkelijke ommezwaai van De Telegraaf de dag voordien. Het liberale dagblad, dat van Fortuyn niets moest hebben, had de politicus ineens pontificaal op de voorpagina, op het strand met zijn twee hondjes. Zich baserend op Fortuyn zelf, meldde het Algemeen Dagblad dat artikel en foto totstand waren gekomen nadat Telegraaf-journalisten excuses hadden aangeboden voor eerdere, negatieve kwalificaties in hun krant aan zijn adres. Volgens De Telegraaf was er van excuses noch ommezwaai sprake. Wat de archieven lijken te bevestigen: De Telegraaf bleef fel tégen Fortuyn.

Een keerpunt was er in andere media wel, een maand voordien. Fortuyn had in een interview met de Volkskrant fel uitgehaald naar de islam, die hij kwalificeerde als een achterlijke cultuur. Bovendien liet hij weten dat, in zijn ogen, artikel 1 van de grondwet (het verbod op discriminatie) moest wijken voor de vrijheid van meningsuiting.

Het interview leidde tot ongewoon harde reacties van de gevestigde politieke partijen. Verscheidene lijsttrekkers pakten gretig de kans uit te halen naar de nieuwkomer in hun arena.

Fortuyn had eindelijk zijn masker afgeworpen, zei D66-leider Thom de Graaf, die Anne Frank van stal haalde om te waarschuwen voor deze voorvechter van ongebreidelde discriminatie. GroenLinks-leider Rosenmöller plaatste Fortuyn in extreem-rechtse hoek, net als VVD-lijsttrekker Dijkstal die Fortuyn vond lijken op een combinatie van Janmaat en Dewinter. Word wakker!, riep PvdA-voorman Ad Melkert Nederland toe.

De harde reacties werden aanvankelijk door de media gedeeld, maar in de daarop volgende weken verschenen de waarschuwingen Fortuyn serieus te nemen en niet te demoniseren. De omslag in de media werd compleet op 6 maart, de dag van de gemeenteraadsverkiezingen. Fortuyn had gezorgd voor een aardverschuiving in Rotterdam en zat die nacht, in het eerste van vele lijsttrekkersdebatten tegenover murw geslagen, paarse zuurpruimen. Dat was althans de indruk die de kijker kreeg. De daverende succes van Fortuyn konden de media niet negeren.

Daar kwam bij dat Rotterdam, dat door de overwinning van Leefbaar Rotterdam door sommigen onbestuurbaar werd verklaard, opvallend vlot een college kreeg met een program dat in deze krant een ,,gematigd document'' werd genoemd. De onhandelbare radicaal Fortuyn bleek tot compromissen in staat.

De ironie, het cynisme en de schimpscheuten waren nagenoeg verdwenen. Er werd in de media nog tegen Fortuyn gepleit, fel soms, maar niet demoniserend. En de media hadden geleerd Fortuyn serieus te nemen. In vergelijking met sommige lijsttrekkers van gevestigde politieke partijen waren de media mild ten aanzien van Fortuyn.

Hoofdredacteur van het Algemeen Dagblad Garschagen kan zich voorstellen dat mensen in hun verdriet en woede om de moord op de Fortuyn uithalen naar de media. Maar, zegt hij: ,,Zelf vond Fortuyn dat hij werd gedemoniseerd door de PvdA en Melkert. En in zekere zin door Wim Kok.''

Fortuyn heeft na het vermaarde taartenincident bij de presentatie van zijn boek over de 'puinhopen van paars' premier Kok opgeroepen een eind te maken aan de demonisering van zijn persoon. Maar het oproepen van felle reacties was ook deel van zijn politieke stijl. Jan Blokker: ,,Als er iemand demoniseerde, was het Fortuyn zelf wel, met zijn uitspraken als 'geen buitenlander meer erin' en 'de islam is een achterlijke cultuur'. Hij provoceerde bewust, dat was zijn stijl om de arena van Den Haag binnen te huppelen en het land op zijn kop te zetten. Hij zette Melkert en de PvdA toch neer als een stelletje stumperds. En het volk vond het prachtig.''

Arendo Joustra: ,,Pim klaagde. Maar hij was zelf natuurlijk een voorstander van openheid. Hij vond dat die Rotterdamse imam El Moumni, die meent dat homo's een lagere soort zijn dan varkens, vrij moest kunnen spreken. Fortuyn zag ook niets in een rechtszaak.''

Frits Barend: ,,Pim was zelf niet vies van een pittig debat. Wat hij heeft gezegd over minister Els Borst of over die krullenbol van D66 loog er ook niet om. Hij genoot van heftige discussies. Dat maakte hem ook aantrekkelijk voor ons programmamakers.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden