Review

Razende Roeland bleek opeens op en top Italiaans edelman

Razende Roeland, die naam riep bij mij als kind het beeld op van een kloekmoedige ridder die in een Pyrenees bergdal - of was het een bergpas? - met woeste zwaardhouwen de Moren weerstond, als paladijn van Karel de Grote. Misschien had ik over Roeland een verhaal gelezen, of een plaatje van hem gezien in een geschiedenisboek van de lagere school. Jaren later voegde zich een nieuwe naam in het register van mijn geheugen: Orlando Furioso.

Het was de titel van een boek van Ludovico Ariosto, dat doorging voor een van de meesterwerken van de Renaissance. Dat beide namen hetzelfde betekenden en naar een en dezelfde persoon verwezen besefte ik wel, maar tegelijk ook weer niet. Want die Orlando was kennelijk een Italiaan, en van de oude vertrouwde Roeland geloofde ik, met de hardnekkigheid van een in de kindertijd opgedane overtuiging, nog steeds dat hij gewoon uit Nederland kwam, of in ieder geval uit deze buurt.

Jarenlang bleef Orlando furioso een van de vele boeken die ik van plan was ooit nog eens te gaan lezen. Totdat er vorig voorjaar in de kranten ineens lange stukken over het boek verschenen. Het bleek eindelijk, voor het eerst in een half millennium, geheel in versvorm te zijn vertaald. Ik besefte dat een aankoop onafwendbaar was. De prijs was fors, maar daarvoor kreeg je wel twee lijvige en fraai verzorgde (zij het op iets te doorschijnend papier gedrukte) boekwerken, met gravures van Gustave Doré, die zo ongeveer alle meesterwerken uit de wereldliteratuur heeft verlucht. Toch duurde het nog maanden voor ik met een stevige boodschappentas naar de boekhandel ging. Het liep tegen de zomervakantie, waarvan enkele weken zouden worden doorgebracht in een afgelegen zomerhuisje. Dat vroeg om een dik boek.

Om warm te lopen begon ik thuis alvast met de inleiding, van Italo Calvino, een andere Italiaanse beroemdheid. Ik leerde dat Orlando furioso in een lange traditie van Roelandliteratuur staat, en eigenlijk een vervolg is op een dichtwerk van een zekere Boiardo, maar heel goed als een zelfstandig werk kan worden gelezen. Bovendien ontdekte ik dat zo ongeveer alles rond Roeland/Orlando is verzonnen, in de latere Middeleeuwen en de renaissance. Uit karolingische kronieken is alleen bekend dat er onder de Frankische edelen die sneuvelden bij Roncesvalles ene Hruodlandus was. Overigens viel hij niet in de heldhaftige strijd tegen de Moren, maar tijdens de gedwongen terugtocht, toen de achterhoede van het leger werd aangevallen door Baskische bergbewoners. Weer een illusie armer.

Maar wat maakte het uit? Dankzij de Orlando werd het een mooie zomer, ondanks de regen. Het kon me ook niets schelen dat Orlando zelf in het boek erg lang op zich laat wachten - de lotgevallen van de vele andere ridders en jonkvrouwen deden de titelheld bijna vergeten. Dat Orlando's razernij niets te maken bleek te hebben met zijn haat jegens de Moren maar alles met liefdesverdriet, dat Ariosto van mijn Roeland een op en top Italiaanse edelman maakt ('Razende Roeland' was de titel van een prozavertaling uit de zeventiende eeuw) - het maakte me allemaal niets uit. Ik genoot.

Waarom is dit mijn boek van het millennium? Niet omdat de personages zo levensecht geschilderd zijn. Niet omdat het werk zo'n hechte, uitgewogen compositie heeft. Het is een bonte aaneenschakeling van liefdesgeschiedenissen, oorlogsverhalen en sprookjesachtige avonturen. Alles wat we ons bij het leven voorstellen zit er in. Die afwisseling maakt het boek juist zo onderhoudend. Het laatste wat Ariosto wil is zijn lezers vervelen:

,,Maar laat ons Bradamante nu vergeten. / Het is niet erg dat ze gevangen is, / Want als ze lang genoeg heeft vastgezeten, / Bevrijd ik haar, en ook haar lief, gewis. / Zoals verandering van spijs doet eten, / Zo denk ik ook dat mijn geschiedenis / U niet vervelen zal, maar amuseren, / Als ik het onderwerp blijf variëren.'

Het is een fraai voorbeeld van Ariosto's speelse en ironische manier van schrijven - geen wonder dat Calvino een bewonderaar van hem was. Orlando furioso doet soms heel modern, om niet te zeggen postmodern aan, al is het halverwege het afgelopen millennium geschreven (de eerste versie dateert van 1516).

Modern is het boek ook vanwege het grensoverschrijdend karakter ervan. De personages, meestal ridders, komen uit tal van landen (zelfs uit China), maar ze spreken één taal. Ze dolen door heel Europa (en soms ook ver daarbuiten), door een Europa zonder grenzen. Ariosto noemt wel landen, steden en burchten bij naam - ook Zeeland en Dordrecht worden aangedaan - maar hij schetst ook een Europa vol onmetelijke wouden, lieflijke valleien en geheimzinnige grotten. Het is een landschap dat we nog kennen van sprookjes, een landschap waar je nog monsters kunt tegenkomen, en waar mensen nog kunnen worden betoverd.

Grensoverschrijdend is Ariosto ook in zijn bereidheid de islamieten, die in zijn tijd nog een grote bedreiging voor het christendom waren, als even menselijk te beschouwen als hun tegenstrevers. Ook de Moren hebben hun helden, dapper in de strijd of hartstochtelijk in de liefde. En aan de traditionele beelden van man en vrouw laat Ariosto zich evenmin iets gelegen liggen. Onder zijn dolende ridders zijn ook koene jonkvrouwen of prinsessen, die in de strijd menig man de baas te zijn. Hij was een feminist avant la lettre.

Mijn leesgenot werd vervolmaakt door de prachtige vertaling van Ike Cialona. Het moet een heidens karwei zijn geweest om al die duizenden stanza's te vertalen, maar het knappe is dat je bij het lezen van die moeite weinig of niets merkt. De taal is zo ongedwongen dat je bijna zou denken dat de stanza een van oorsprong Nederlandse versvorm is. Mij bekroop al lezende de lust om zelf eens zo'n stanza te proberen, en daarom vervaardigde ik deze ode aan de vertaalster, een praktijkoefening die me eens te meer deed beseffen welke prestatie zij had geleverd:

Het is eenvoudigweg niet te geloven

Hoe goed u de Orlando heeft vertaald.

U kreeg vast assistentie van daarboven -

Of nee, u heeft de dichter hier gehaald!

Hij liet zich van zijn hemelrust beroven

En is terstond op aarde neergedaald.

Daar toog hij, samen met u, zonder dralen

aan 't werk om zijn stanza's te vertalen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden