Rattle toont durf in Bruckner en laat Messiaens vogels kleurrijk zingen

AMSTERDAM - Het Concertgebouworkest had zijn hielen nog niet gelicht voor de tournee naar het Verre Oosten, of daar streek in hun gebouw het orkest uit Birmingham neer om onder leiding van Sir Simon Rattle de Amsterdammers op eigen terrein uit te dagen met muziek van een van hun lijfcomponisten: Bruckner!

PETER VAN DER LINT

Zondagavond opende het City of Birmingham Symphony Orchestra de nieuwe serie Wereldberoemde Symfonieorkesten van het Concertgebouw op een manier die opname in die serie volledig rechtvaardigde. De wijze waarop Rattle Bruckners Zevende gestalte gaf, riep meteen de herinnering op aan die andere, magistraal uitgevoerde Zevende (van Mahler), die hij tijdens het Mahler-feest van vorig jaar met de Wiener Philharmoniker tot zo'n succes maakte.

Het orkest van Birmingham mag dan niet zo'n klankcultuur hebben als dat van Wenen, maar Rattle heeft sinds zijn benoeming tot chefdirigent in 1980 wonderen verricht met dit ensemble. In zestien jaar tijd (de belangrijkheid van een langdurig chefschap kan niet beter aangetoond worden) heeft Rattle zijn musici naar zijn wensen weten te kneden. In hun weergave van Bruckners partituur hebben de Birminghammers ongetwijfeld voldaan aan al Rattle's wensen.

Bovenal was er die schitterende orkestbalans, zo belangrijk in een Bruckner-partituur. De magnifieke Concertgebouw-akoestiek werd nergens geweld aangedaan, ook niet in de meest luidruchtige passages. De trappendynamiek werd op een gegeven moment door Rattle fabelachtig uitgedirigeerd; de koperblazers begrepen zijn gebaren perfect, waardoor de progressie van forte naar driedubbel forte echt hoorbaar was en niet de trommelvliezen teisterde.

Vrijheden

Die zo belangrijke dynamiek was een ander grandioos kenmerk van deze uitvoering. Het nauwelijks hoorbare begin sprak meteen boekdelen. Rattle dirigeerde uit het hoofd, maar geen enkel dynamisch teken ontsnapte aan zijn aandacht. Daarmee en met tal van ritmische vrijheden bouwde Rattle een eigen, zeer overtuigende interpretatie op die mij nog lang zal heugen. In het laatste deel bijvoorbeeld volgt na een furieuze passage waarin het orkest unisono op een ces uitkomt (enharmonisch de dominant van het E-groot van deze symfonie) een generale rust waarboven Bruckner een fermate plaatste. Dat betekent zo ongeveer: naar believen van de dirigent. Rattle bleef daar heel lang met zijn armen geheven staan en riep een haast ondraaglijke spanning op.

De opstelling van het orkest was verrassend. De contrabassen stonden in een rij achter de houtblazers. Hoorns, trompetten en trombones zaten met een contrabas-tuba rechts, terwijl de Wagner-tuba's met nog een contrabas-tuba (vrijheidje van Rattle) links zaten. De celli, heel vaak de melodische motoren van deze symfonie, waren in het hart van het orkest opgesteld. Bovendien had Rattle de eerste en tweede violen gescheiden, waardoor eindelijk weer eens het juiste contrast (Bruckner behandelt ze opvallend als op zichzelf staande groepen) te horen was. Menig dirigent haalt het niet in zijn hoofd om de violen te scheiden, vanwege het verlies aan strijkersglans. Rattle's durf sorteerde echter maximaal effect.

De opmaat tot deze unieke Bruckner-uitvoering vormde 'Chronochromie' van Olivier Messiaen. Deze complexe compositie uit 1959 behandelt de relatie tussen klankkleuren en ritmiek aan de hand van door Messiaen uitgewerkte geluiden van de braamsluiper, de geelgors, de Montezuma-wielewaal, de Japanse rietzanger en de kneu. En dat zijn nog maar een paar vogels wier geluiden Messiaen in zijn wereld-vogel-muziek verwerkte.

De ritmische en harmonische blokken (soms vanuit het niets opwellend, soms abrupt eindigend) hadden een intrigerende relatie met die uit Bruckners Zevende. Het was naast prachtig om naar te luisteren ook schitterend om te zien hoe een hele batterij slagwerkers zich op buisklokken, xylofoon, klokkenspel, vibrafoon, gongs en wat dies meer zij uitleefde met Messiaens kleuren en ritmes. De virtuositeit van dit orkest werd in deze compositie (waarin een helse passage voor achttien solo-strijkers voorkomt) meer dan bewezen. Die van Rattle trouwens ook!

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden