Ratten moet je uitroeien, toch?

Twee schrijvers, een Amerikaanse en een Mexicaan, wijdden een roman aan het door geweld getekende leven van Mexicaanse vrouwen

In de media hoor je er eigenlijk niet zo veel over, daar wordt hooguit het topje van de ijsberg belicht. Ik heb het over de verwoestende werking van de drugscriminaliteit in Mexico, de gewelddadigheid van het dagelijks leven aldaar, en de onstuitbare migratiedrift naar de Verenigde Staten, waar vaak weer nieuwe desillusies wachten. In twee recentelijk verschenen romans wordt die meedogenloze werkelijkheid met literaire middelen indringend in beeld gebracht.

De Amerikaanse schrijfster Jennifer Clement (1960), die sinds haar prille jeugd in Mexico woont, heeft inmiddels een reputatie opgebouwd met een romanprocedé dat sterk verwant is aan het soort new journalism dat schrijvers als Tom Wolfe, Hunter S. Thompson en Truman Capote beoefenden. Uit het leven gegrepen verhalen weet ze om te smelten tot meeslepende fictie waarin ze een maatschappelijke werkelijkheid heel dichtbij brengt. In een eerdere roman, 'A True Story Based on Lies', schreef ze over de mishandeling van huispersoneel in Mexico. In 'Gebed voor de vermisten' schetst ze een onthutsend beeld van het geweld waaraan meisjes en vrouwen blootstaan in haar door drugshandel gecorrumpeerde vaderland - een onderwerp dat eerder op huiveringwekkende wijze werd behandeld in '2666', het magnum opus van de Chileense schrijver Roberto Bolaño (1953-2003).

Clement neemt ons mee naar het desolate achterland van glamourstad Acapulco waar de traditionele landbouw heeft plaatsgemaakt voor de productie van heroïne en de terreur van drugscriminelen in patserige auto's met geblindeerde ramen. Terwijl veel vaders zijn weggetrokken om elders (in Mexico of de VS) werk te zoeken, proberen de achtergebleven moeders hun dochters te beschermen tegen ontvoering door de drugsmaffia.

Ladydi Garcia Martinez, de vertelster in de roman, is zo'n dochter. Net als de andere meisjes in haar dorp werd ze van jongs af aan zo onaantrekkelijk mogelijk gemaakt of als jongen verkleed om haar te vrijwaren van ontvoering. In de maïsvelden rond het dorp verstoppen de meisjes zich als konijnen in holen als er weer eens een geblindeerde auto aan de horizon verschijnt. Als Paula, het mooiste meisje van het dorp, een paar jaar na haar ontvoering op wonderbaarlijke wijze terugkeert (gestolen meisjes verdwijnen doorgaans spoorloos) met 'CANNIBAL'S BABY' als tatoeage vertelt ze over haar leven als seksslavin op de decadente ranch van een grote drugsdealer, en over de handel in meisjes die daar plaatsvond.

Later in de roman zal de vertelster zelf kennismaken met de exuberante rijkdom van de drugsmaffia, als ze als kindermeisje wordt aangenomen bij een familie in Acapulco. En uiteindelijk belandt ze (ten onrechte verdacht van medeplichtigheid aan moord) in de vrouwengevangenis van Mexico-Stad, 'de grootste schoonheidssalon van de wereld'. Die episode biedt Clement de gelegenheid om een levendig beeld te schetsen van het dagelijkse bestaan in zo'n gevangenis, vol vrouwen met allemaal hun verhaal. De vriendschappen van de vertelster leveren een kleine staalkaart op van gewelddadige geschiedenissen die op een goed moment gewroken moesten worden - een dochter die haar wrede vader wurgt, een jonge seksslavin die rattengif in de koffie doet bij een vergadering van drugsbaronnen: "Ratten moet je uitroeien, toch?"

Zo laat Clement, die jarenlang research deed onder slachtoffers en andere ingewijden, ons van binnenuit kennismaken met een meedogenloze wereld. De keuze voor een jonge, eenvoudige hoofdpersoon met alleen lagere school, die ons in gewone spreektaal het verhaal vertelt, geeft de roman bovendien een directheid die regelmatig aankomt als een stomp in je maag. Tegelijkertijd heeft de schrijfster (die ook vier dichtbundels op haar naam heeft staan) het relaas van haar vertelster met de nodige poëzie gekruid. Dat procedé levert tal van memorabele momenten op, waarin een brute, gruwelijke werkelijkheid wordt gevangen in een poëtisch beeld.

Clement heeft ook heel goed begrepen dat in een roman over zo'n extreem gewelddadige werkelijkheid het suggestieve, verhullende vertellen vaak meer kracht heeft dan een expliciete beschrijving. De verkrachting van de vertelster door een politieagent beschrijft ze aldus: "Lang geleden had mijn moeder me geleerd hoe ik me tegen een man moest beschermen. Ik moest met mijn wijsvinger zijn ogen uitsteken, ze als een oester uit hun schelp wippen. Ze had me niet geleerd hoe je dat met handboeien om moest doen. Als ik maar nooit een dochter krijg, zei hij."

Dat deze roman ondanks het heftige onderwerp toch warmte bezit is niet in de laatste plaats te danken aan de hartveroverende Ladydi Garcia Martinez. Afkomstig uit een kansloze, nihilistische wereld, weet ze zich staande te houden als een vrouw die nooit de moed verliest, hoe uitzichtloos alles zich ook voordoet. Als ze eenmaal uit de gevangenis ontslagen is, lijkt er maar één uitweg: een nieuw leven in de Verenigde Staten. Met die hoop verlaten we haar.

In 'Voortekenenen van het einde van de wereld' van de Mexicaanse schrijver Yuri Herrera (1970) krijgen we door de ogen van een andere jonge vrouw te zien wat zo'n immigratieavontuur eigenlijk inhoudt. We volgen Makina, die in één keer een flesje bier achterover slaat en wel raad weet met handtastelijke kerels. In ruil voor de smokkel van een pakketje drugs geniet ze onderweg bescherming van de maffia. Op zoek naar haar broer, die al eerder zijn geluk is gaan beproeven, ziet ze onderweg landgenoten met nauw verholen schaamte om hun nederige baantjes, omringd door vaderlandslievende Amerikanen die hun suprematie in woord en gebaar verkondigen.

Deze bescheiden roman maakt op een onderhuidse manier voelbaar wat het oversteken van zo'n grens teweegbrengt in het denken en doen van migranten. Als Makina eindelijk haar broer ontmoet, blijkt die een wel heel curieuze metamorfose te hebben ondergaan. Messcherp verwoordt hij het lot van vele Mexicaanse immigranten: "Dat gebeurt geloof ik iedereen die deze kant op komt. We zijn vergeten waarvoor we kwamen, en wat overblijft is de reflex om te doen alsof we rondlopen met een geheim plan."

Jennifer Clement: Gebed voor de vermisten. (Prayers for the Stolen) Uit het Engels vertaald door Molly van Gelder. De Bezige Bij, Amsterdam; 238 blz. euro 17,90

Yuri Herrera: Voortekenen van het einde van de wereld. Uit het Spaans vertaald door Heijo Alting. Wereldbibliotheek, Amsterdam; 109 blz. euro 17,90

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden