Ratificatie stuit op verzet van rechts in Senaat

WASHINGTON - Het is onzeker of de Amerikaanse Senaat voor 29 april het internationale verdrag tegen de verspreiding van chemische wapens zal ratificeren.

Dat is de dag dat het verdrag in werking zal treden omdat 65 landen het hebben geratificeerd. Het aantal van 65 is voldoende voor inwerkingtreding. Maar zonder de Amerikaanse handtekening stelt het verdrag weinig voor. Als de Amerikanen niet over de brug komen zal ook Rusland zijn goedkeuring aan het chemische wapenverdrag onthouden.

Het grote obstakel in de Amerikaanse Senaat heet Jesse Helms, de oerconservatieve voorzitter van de Senaatscommissie voor buitenlandse zaken. Hij houdt niet van internationale verdragen. Zijn argument is dat vrijwel ieder internationaal verdrag in strijd is met de grondwet, omdat het een stukje Amerikaanse soevereiniteit uit handen geeft.

Helms heeft genoeg steun van conservatieve Republikeinen in de Senaat om ervoor te zorgen dat er geen tweederde meerderheid is voor ratificatie van het verdrag.

Het chemische wapenverdrag was aanvankelijk onomstreden in de Amerikaanse politiek. De onderhandelingen zijn begonnen onder president Reagan, en onder zijn opvolger president Bush werd het verdrag getekend. De bezwaren die sommige deskundigen en conservatieve politici hebben zijn niet uitsluitend van ideologische aard. Er kleven, geven ook voorstanders toe, onvolkomenheden aan het verdrag. De vraag is dan ook niet zozeer of Amerika een goed verdrag moet ratificeren, maar of het niet goedkeuren een al onvolkomen situatie zal verslechteren.

Een van de belangrijkste tekortkomingen schuilt volgens Seth Carus, deskundige op het terrein van chemische wapens, niet in het verdrag zelf, maar in de manier waarop de regering van president Clinton er mee is omgegaan. Verdragen zijn alleen zinvol als op overtreding een sanctie staat en daarin blijft de regering volgens Carus in gebreke.

Zijn grootste zorg is dat Rusland al vals speelt voordat het verdrag geratificeerd is. Een groot aantal chemische stoffen is zowel bruikbaar voor legitieme civiele producten zoals pesticiden als voor chemische wapens. En volgens Carus hebben de Russen in het geheim alles in gereedheid om los van de vraag of de Doema het verdrag zal ratificeren met research en mogelijk productie van chemische wapens door te gaan zonder dat daar van Amerikaanse zijde een sanctie op staat. Het is een argument dat van regeringszijde niet als onzinnig van de hand wordt gewezen. Een hoge regeringsfunctionaris zegt bezorgd dat de Russen tot dusver geweigerd hebben over de beperking van hun chemische wapenarsenaal serieus te praten.

Sommige critici in Amerika hebben problemen met het inspecteren van de naleving van het verdrag. Ook hier komt de Amerikaanse grondwet weer om de hoek kijken. Internationale inspecteurs hebben geen toestemming nodig van welke Amerikaanse autoriteit ook om naleving van het verdrag te inspecteren. Dat betekent dat zij grotere bevoegdheden krijgen dan de Amerikaanse justitie die altijd een bevel tot huiszoeking nodig heeft, afkomstig van een Amerikaanse rechter. De bevoegdheid van de inspecteurs om zonder zo'n bevel tot huiszoeking te opereren noemen sommige critici dan ook strijdig met de grondwet.

Maar de praktische bezwaren zijn volgens Carus echter ernstiger, al hoewel niet onoverkomelijk: het inspectieregime kan de deur openen voor spionage. Pottekijkers kunnen zich met oneigenlijke motieven toegang verschaffen tot een geheime militaire installatie onder het voorwendsel dat zij de naleving van het chemische wapenverdrag willen inspecteren. Volgens Carus zal het Pentagon de deur wel gesloten houden bij een dergelijk scenario.

De voorstanders erkennen dat er gebreken kleven aan het toezicht op de vernietiging van chemische wapens. Irak heeft bewezen dat het mogelijk is met inspecteurs een kat-en-muisspel te spelen.

Als er nu over het verdrag onderhandeld zou worden zouden we een heleboel dingen anders gedaan hebben, zegt een functionaris. “Maar ofwel we tekenen dit verdrag, of er is niets. Als Amerika het verdrag nu niet ratificeert en de onderhandelingen wil heropenen, dan zullen er op zijn minst tien jaar overheen gaan voordat er opnieuw een nieuwe tekst op tafel ligt.”

Ernstiger nog, betogen de voorstanders, is dat Amerika door niet te ratificeren het groene licht geeft aan andere landen om met de productie van chemische wapens door te gaan. Het verdrag mag dan niet perfect zijn, het zet in ieder geval de toon voor het elimineren van chemische wapens, zelfs als de naleving door vals spel niet honderd procent is.

Daar komt nog bij dat de VS niet hulpeloos is als Rusland, Irak, Iran of Noord-Korea onverhoeds een aanval met chemische wapens op Amerika of een van zijn bondgenoten uitvoert. De VS zijn altijd nog in staat om met andere, conventionele en niet-conventionele wapens terug te slaan. President Clinton heeft dan ook het Congres beloofd dat hij zich wettelijk zal verplichten tot het gebruik van “overweldigend en alles verwoestende wraak” als Amerikaanse troepen ooit aan chemische wapens blootgesteld zouden worden.

Senator Helms heeft aangekondigd dat hij voorlopig ratificatie van het chemische wapens verdrag niet op de agenda zal plaatsen, maar eerst over hervorming van de Verenigde Naties wil praten. Dat is een signaal aan Clinton dat hij bereid is met hem te onderhandelen. Niet over de inhoud van het verdrag, want daar kan niets aan veranderd worden, maar over andere punten die hij op zijn politieke verlanglijstje heeft.

Daartoe behoren het afslanken van de VN en het afschaffen van een aantal overheidsinstanties op het gebied van de buitenlandse politiek zoals het agentschap voor wapenbeheersing en ontwapening, ACDA, dat voor ontwikkelingshulp, AID en USIA, de voorlichtingsarm van de Amerikaanse overheid. Die drie zouden alle moeten opgaan in het State Department, het Amerikaanse ministerie van buitenlandse zaken.

Clinton heeft zich in zijn vorige ambtstermijn tegen het afschaffen van die instanties verzet. Maar de nieuwe minister van buitenlandse zaken Madeleine Albright heeft een dergelijk compromis met Helms niet bij voorbaat uitgesloten. En als Helms dan toch zijn fiat zal geven aan ratificatie dan zal de VN langer op de achterstallige Amerikaanse contributie moeten wachten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden