Ramp in Pakistan is geen natuurramp

Slachtoffers van de overstromingen nabij de stad Dera Ghazi Khan, in Centraal- Pakistan. (FOTO AP)

Pakistan is getroffen door een natuurramp van ongekende omvang. Experts in het land zelf wijzen ook op het menselijke falen in het waterbeheer. „We hebben zitten slapen sinds 1970.”

Hevige regenval dreef de Pakistaanse rivieren de afgelopen weken ver buiten hun oevers. Het water slokte volgens autoriteiten een gebied op bijna vier keer zo groot als Nederland. Zeker 1600 mensen kwamen om, en ruim 16 miljoen mensenlevens zijn niet meer dezelfde.

Het lijkt een speling van het lot. Maar menselijk handelen was de ware oorzaak, zeggen Pakistaanse experts. „We hebben zitten slapen sinds 1970.”

De 52-jarige Atta Mohammad vaart met zijn houten boot over wat eens suikerrietvelden waren. Hier en daar steekt een stengel boven het water uit. Zijn boot vervangt het vervoer over een verdwenen landweg. De waterstroom neemt steeds weer een hap van het asfalt.

Mohammads passagiers zijn religieuze extremisten met voedselhulp. Zij proberen getroffenen wijs te maken dat de ramp een straf is van God. Mohammad denkt daar anders over. Zijn ruim een hectare grond met suikerriet verdween toen de rivier door de overstromingen van koers veranderde. Zijn lemen huis loste op in het water. Vijftien van zijn veertig beesten kon hij niet redden.

En het was allemaal te voorkomen geweest, denkt hij. „Al jaren vragen we om een uitloopkanaal voor de rivier. Als die er gekomen was, was de situatie heel anders geweest. Onze landheer Sajjad Syerh kreeg het project vier jaar geleden goedgekeurd door de overheid, maar daarna gebeurde er niets.”

Syerh, een populaire landheer, woont een uur varen en rijden verderop. Hij zit in een pompeuze stoel in zijn in koloniale stijl gebouwde huis. Foto’s van familieleden met belangrijke Pakistaanse leiders sieren de muur, waar de verf vanaf bladdert. In zijn tuin zitten tientallen slachtoffers van de overstroming gekruide rijst te eten met hun handen. Voor het hek staan tenten – hun nieuwe huizen.

Syerh probeert al jaren tevergeefs uitloopkanalen en dijken te regelen in zijn gebied, zegt hij. Uit een recente brief aan het secretariaat van de Pakistaanse premier blijkt dat bewoners van zijn regio nog steeds op financiering wachten, ook al is het project goedgekeurd. „Ze hebben dit project hard nodig”, zegt hij over de getroffenen. „Ieder jaar zijn er overstromingen waardoor beesten en gewassen verloren gaan. Je kunt je niet voorstellen hoeveel.”

Javed Iqbal, het hoofd van het district Leiah, reageert onverschillig. Pas laat op de avond is hij beschikbaar. Een gewapende bewaker begeleidt bezoekers naar Iqbals kantoor. „Als iets een keer in een eeuw gebeurt, kunnen we ons management niet de schuld geven”, zegt Iqbal. „Het was een uitzonderlijke situatie en het overgrote deel van het overstroomde land was niet gecultiveerd.”

Iqbal ontkent iedere verantwoordelijkheid van de overheid. „Die mensen weten wel hoe ze zich moeten redden.” Maar in zijn district Leiah herkennen zeker 300.000 mensen, onder wie Mohammads familie, hun eigen huizen niet meer.

Experts wijten de omvang van de ramp aan de lakse houding van functionarissen als Iqbal, aan corruptie, al dan niet illegale ontbossing en een gebrek aan woon- en bebouwingsbeleid. Ook zijn er jarenlang te weinig dammen, waterbergingen en dijken gebouwd, en zijn de bestaande slecht onderhouden.

De regenval was met 300 millimeter in 36 uur (100 millimeter per etmaal geldt als extreme regenval) eind juli in sommige gebieden inderdaad onverwacht hoog, vergeleken met de laatste 35 jaar. Maar: „Met twee of drie dammen extra hadden we een ramp kunnen voorkomen”, zegt Mohammad Jamal Khan, hoogleraar watermanagement aan de Pakistaanse landbouwuniversiteit van Pesjawar.

De overstromingen in Pakistan ontstonden in de kop van het land en raasden door naar het zuiden. De overstroming van de langste rivier van Pakistan, de Indus, veroorzaakte de meeste schade, maar ook andere rivieren overstroomden.

Het Indus-stroomgebied is vruchtbaar en ligt vol met velden katoen, suikerriet, mango’s en andere gewassen. Dat komt vooral doordat de riviergrond niet van zand is, zoals de meeste rivieren ter wereld, maar van modder, wat minder makkelijk bezinkt. Dat maakt het verloop van de rivier grillig en complexer.

De breedte van de rivieren varieert per seizoen, maar dit jaar waren ze door de zware regenval extra breed. Pakistaanse autoriteiten noemen het de ergste overstroming sinds 1927.

Dammen in de rivier vangen een deel van het water op en stuwsluizen kunnen de waterhoeveelheid korte tijd tegenhouden. Het Indus-systeem voor waterbeheersing (zie kader) met zijn uitgebreide kanalen en rijke geschiedenis is de trots van veel Pakistanen.

Toch moet er volgens experts veel aan het Indus-riviersysteem veranderen. Er zijn niet genoeg waterreservoirs, zeggen zij. „We hebben maar waterreservoirs voor 10 procent van de totale hoeveelheid rivierwater. Daarmee kun je een systeem niet goed regelen. Met meer dammen, grote en kleine, kun je dreigende rampen effectief voorkomen en bestrijden”, zegt Khan.

Ata-ur-Rehman Tariq, hoogleraar aan het Pakistaanse Centre of Excellence in Water Resources Engineering in Lahore, denkt dat er vijf megagrote dammen nodig zijn, maar weet uit ervaring dat die er niet snel zullen komen. „Waar moeten we ze plaatsen? Dat is de vraag.”

Hij noemt een reeks dammen die niet of half afgebouwd zijn. Waren ze dat wel dan, dan hadden ze veel schade kunnen voorkomen, zegt ook hij.

Neem de Kalabagh-dam, die al in 1953 werd bedacht. Ruim vijftig jaar later wordt er nog steeds over getwist. De noordwestelijke provincie Khyber Pakhtoonkwa vindt dat de elektriciteit die de dam zal leveren niet naar de provincie Punjab mag gaan, en de provincie Sindh is bang dat de dam zoveel water tegenhoudt dat er droogte zal ontstaan.

Tariq geeft toe dat er voor- en nadelen zijn. „Maar zowel de voor- als nadelen worden nogal eens overdreven.”

Tariq spreekt ook uit eigen ervaring. Hij ontwierp met collega’s twee dammen in het noordwesten van het land. Na vijf jaar is er nog geen steen gelegd. „Het is frustrerend. Als waterbouwkundige wil ik dat dammen overal snel worden gebouwd. We moeten elke druppel water beheren. Dat idee staat me aan, maar ik ontwerp slechts. En een dam komt er niet als politici het niet met elkaar eens zijn”, zegt hij.

Naast dammen zouden de rivierbeddingen als natuurlijke waterreservoir moeten dienen, zeggen experts. Nu bouwen de Pakistanen er hun huizen en de overheden bouwen er wegen. „Als je iedere tien of twintig jaar een overstroming hebt, vergeten mensen die”, zegt Tariq. „Dan gaan ze diep in de rivierbedding wonen. Dat vraagt om moeilijkheden bij overstromingen. Een factor is dat de grond in de rivierbedding goedkoop is en dus aantrekkelijk voor arme mensen.”

Met een sterk bevolkingsgroei van ongeveer 180 naar 250 miljoen mensen in 2025 (volgens verwachtingen van de Wereldbank) en een zwaar gehavende economie zal in deze gebieden alleen nog maar meer gebouwd worden.

Bomen zijn juist wel gewenst op en langs rivierbeddingen, omdat ze water vasthouden en modderverschuivingen op hellingen tegengaan. Maar veel bomen zijn gekapt in de oorlog tegen de taliban. De taliban wilden zo de landheren een hak zetten en het Pakistaanse leger hoopte zo de taliban een schuilplek te ontzeggen, zegt Fazal Maula Zahid, een landbouwonderzoeker in de noordelijk gelegen Swat-vallei.

In dit gebied begonnen de overstromingen eind juli. Daarnaast is illegaal houtkappen aan de orde van de dag. „De verwoestingen langs ontboste oevers zijn enorm, daar is niet eens heel veel water voor nodig”, aldus Zahid. „Bosjes en bomenrijen werken als een natuurlijke barrière voor de waterstroom.”

In Swat is sinds vorige maand meer dan 60 procent van de 180.000 boerenfamilies door de overstromingen en landverschuivingen economisch kapot gemaakt, zegt hij.

Dagelijks rijden vrachtwagens met illegaal gekapt hout de vallei uit, zegt een lokale analist die niet met naam genoemd wil worden. Onderweg zijn er controleposten, maar ook zij maken deel uit van de houtmaffia, zegt hij. „Als we dit soort rampen in de toekomst willen voorkomen, moeten we herbebossen”, zegt Zahid.

Meer en betere dijken en kanalen hadden ook de omvang van de ramp kunnen beperken, zeggen experts. „We hadden dorpen in overstromingsgebied kunnen beschermen door er een dijk omheen te bouwen, maar dat is een kwestie van kosten”, zegt Tariq.

Blijkbaar wil ook niet iedereen dijken hebben op hun kostbare land, zeker niet als er een tijdlang geen overstroming meer is geweest. Tariq spreekt over een minister die op de televisie vertelde dat hij een honderd kilometer lange dijk had willen bouwen. Bezwaren van bewoners maakten dat slechts de helft werd afgebouwd. Nu is alles overstroomd.

Het onderhoud van de dijken in Pakistan is primitief en ondermaats, zo vertelt aannemer Mehr Kabir, wiens bedrijf in Layyah druk bezig is met het herstel van dijken. De meeste Pakistaanse dijken zijn voor de gemiddelde Nederlander niet herkenbaar als dijken, ze zien er uit als smalle verhoogde weggetjes.

De sterkte van deze dijken wordt onderzocht door een controlekanaal achter de dijk aan te leggen, vertelt Mehr. Hij maakt er een tekeningetje van. Als het water er aan de ’droge’ kant van de dijk uitsijpelt, is de dijk lek, vaak door muizen die holen graven in de breedte, zegt hij. Dijken zonder dat controlesysteem zijn ingestort, ook al waren ze verstevigd met stenen.

Onderhoud van dijken, kanalen en andere waterwegen lijdt daarnaast onder corruptie, zegt Syed Adil Gilani, het hoofd van Transparancy International, een organisatie die ervaringen van de bevolking met corruptie meet.

De watersector wordt volgens hem geteisterd door kleine en grootschalige corruptie. Tussen 2003 en 2006 werd de watersector gezien als het op één na corruptste instituut in Pakistan. „De verwoestingen zijn groter dan nodig door het gebruik van ondermaats materiaal. Hoe kunnen bruggen anders wegspoelen? Die horen tientallen jaren mee te gaan.”

Corruptie is te bestrijden, maar dat heeft een prijskaartje, zegt Gilani. Hij noemt daarbij een project waarbij Transparancy International optreedt als waarnemer. „Het heeft al tweeënhalf jaar vertraging opgelopen, omdat er geen steekpenningen worden gegeven.”

De Pakistaanse overheid lijkt weinig aanstalten te maken om de ramp en het riviersysteem letterlijk tot op de bodem te analyseren en plannen ter beheersing van het water te herzien.

De Pakistaanse president Asif Ali Zardari wist kortgeleden zonder de presentatie van gedegen onderzoek te melden dat de wederopbouw drie jaar duurt.

Sahibzada Shabir, het hoofd van de irrigatieafdeling in de regio van de noordwestelijke stad Pesjawar, ziet weinig heil in onderzoek. „Het is niet nodig om het systeem te veranderen. Als het gaat om het irrigatienetwerk is herziening of verplaatsing van het systeem onnodig. Alleen de dijken moeten opnieuw worden ontworpen.”

Dat stelt experts teleur. „Het zou helpen als we hierover zouden discussiëren om tot een oplossing te komen. We doen aanbevelingen, maar helaas wordt het beleid in Islamabad zonder overleg met anderen gemaakt”, zegt Khan.

Hij gelooft dat het systeem kan worden verbeterd, al wordt dat lastig in de praktijk. „Het heeft geen prioriteit bij de overheid. Als dat zo was, zou het lukken. Deze ramp is er nu. Nu moeten we het beleid herzien.”

Maar zelfs dan kunnen toekomstplannen Mohammads land niet meer redden. Het kolkende water van de rivier zal voor onbepaalde tijd razen over waar eens zijn huis met landbouwgrond stond.

Er hangt een donkere wolk boven de toekomst van zijn elf zonen en dochters, zegt hij. „Ik kan mijn kinderen niet naar school sturen. We hebben niets, niet eens fietsen. Bovendien: de scholen staan ook onder water.”

(Trouw)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden