Radiopastor wil gesprek aangaan tussen tijdgeest en Heilige Geest

“Het is een gok, maar het proberen waard”. Zo honoreert ds. Aart Mak (42) zijn recente overstap van de gereformeerde kerk in Heemstede naar de stichting 'Kerk zonder Grenzen'. Deze stichting heeft als doel 'radio-evangelisatie' in de provincie Noord-Holland en maakt daarvoor gebruik van de kerkzender van Radio Bloemendaal.

Mak is vastbesloten van zijn nieuwe baan meer te maken dan de “weke woorden en bleke melodieën” waarmee ook hij evangelisatie associeert. Wat hij wil is “ruimte scheppen - voor zoekers, voor twijfelaars.” En “het gesprek aangaan, tussen traditie en cultuur, tussen tijdgeest en Heilige Geest. Dàt is voor mij evangelisatie. Zoeken naar een manier om in de huidige cultuur en tijdgeest het oude verhaal weer als wezenlijk over te brengen.”

Een kleine terugblik in de tijd is onmisbaar om het fenomeen 'Kerk zonder Grenzen' te kunnen vatten. De geschiedenis van de kerkzender Radio Bloemendaal is uniek in medialand. Met twee eigen zendmasten in de waterleidingduinen - dicht bij het bekende Kopje van Bloemendaal - is Radio Bloemendaal de enige radiozender in Nederland in particulier bezit. Bovendien is hij op de Avro na de oudste zendgemachtigde van Nederland.

Hoe het idee om een kerkzender te beginnen is ontstaan, valt niet meer precies te achterhalen. Feit is dat de kerkeraad van de toenmalige regering toestemming kreeg om twee maal anderhalf uur per zondag een eredienst uit te zenden vanuit de gereformeerde kerk in Bloemendaal - sindsdien de radiokerk geheten. Op 15 juni 1924 was de eerste uitzending een feit.

Onder de legendarische ds. Gerrit Toornvliet, die in 1956 in Bloemendaal werd beroepen, nam het radiowerk met de daarbijbehorende telefonische en schriftelijke contacten, een enorme vlucht, waarschijnlijk als gevolg van zijn bijzondere charisma. Voor één predikant was het al gauw niet meer te doen om zowel de gereformeerde kerk in Bloemendaal als de radiokerk, die veel verder reikte dan de gemeentegrenzen van Bloemendaal, te bedienen. In 1961 werd het werk daarom gesplitst; ds. Toornvliet werd de 'radio-evangelisatiepredikant' en ds. P. Kruyswijk de nieuwe gemeentepredikant van gereformeerd Bloemendaal. Vanaf dat moment tot op heden maken twee predikanten gebruik van de zender van Radio Bloemendaal - de 'gewone' predikant van de (radio)kerk van Bloemendaal en de predikant van 'Kerk Zonder Grenzen', die als radio-evangelisatiepredikant in dienst is van de particuliere synode van de gereformeerde kerken in Noord-Holland. Na Toornvliet werd in 1969 ds. L. Boeyinga predikant van Kerk Zonder Grenzen. Hij hield het bijna 20 jaar vol. Zijn opvolger in 1988, ds. Alfred Bronswijk, was de directe voorganger van Aart Mak. Hij vertrok onder andere omdat hij deze voorpost in het kerkelijk landschap erg eenzaam vond.

Is Mak niet bang voor diezelfde eenzaamheid, met een onzichtbare gemeente van grotendeels anonieme luisteraars? Hij heeft wel oog voor de schaduwzijde van zijn nieuwe functie, maar citeert tegelijkertijd instemmend de woorden die zijn collega ds. Theo Thijs, de huidige predikant van de (radio)kerk van Bloemendaal, hem bij zijn bevestiging toevoegde: “Je staat nu in het open veld. Daar zie je veel en hoor je veel en soms is het er erg koud en eenzaam. Maar het is een prachtige plek”.

Over wat hij op die prachtige plek allemaal wil doen heeft Mak zo zijn fantasieën en idealen. Dat hij veel geduld nodig heeft om die ook te realiseren, is hem inmiddels duidelijk geworden. “Het publiek dat de zondagse dienst van Kerk zonder Grenzen bezoekt is duidelijk gevormd door Toornvliet en Boeyinga. Ik tref bij hen een bepaalde emotionele toonzetting aan, die een beetje neigt naar de EO. Daar is niets mis mee, maar op den duur wil ik toch ook andere, minder vast omkaderde vormen van spiritualiteit aanboren: bronnen van wijsheid - ook niet-christelijke, mystiek, gnosis.”

'Ruimte' is een van de belangrijkste woorden voor Aart Mak. Hij heeft er al jaren last van dat 'ruimte' juist in de kerk ontbreekt. “Ondanks veel kwaliteit speelt alles zich zo binnen de muren van de kerk af - dat imago zit mij heel erg dwars. De kerk is een museum aan het worden - ethisch onaantrekkelijk - waar alleen nog geboden klinken.” De vrijheid en ruimte die de naam al suggereert wil Mak in zijn Kerk zonder Grenzen wèl tot ontwikkeling brengen. “Daar moet plaats zijn voor àlle gedachten die opkomen op het breukvlak tussen kerk en samenleving. We hebben immers geen 'woord voor de wereld' meer, al ontkennen sommigen dat. We moeten ons afvragen wat we dan nog wèl hebben”.

Mak wil de zendtijd van Kerk zonder Grenzen ook gaan gebruiken om ontwikkelingen in de theologie aan de orde te stellen, bij voorbeeld op het vlak van de feministische theologie en de verhouding tussen kerk en Israël. Archeologische vondsten, exegetische vondsten, nieuwe bijbelleesmethoden en nog veel meer vindt hij geschikt om voor de radio te behandelen. “Zo voorkom je dat alleen intellectuelen kennis kunnen nemen van nieuwe boeken, studies en ontwikkelingen.”

Het groeiende besef bij velen in deze tijd, dat geloof iets te maken heeft met innerlijke groei, met innerlijke ontwikkeling, wil Mak in zijn Kerk zonder Grenzen honoreren. “Innerlijke groei, daarvoor heeft de traditionele kerk geen gereedschap, maar in de gnosis en de mystiek tref je dat wèl aan”.

Aart Mak verdiept zich al jaren in de veranderende geloofsopvatting en -beleving van velen in en buiten de kerken. Van die interesse getuigt ook zijn bestuursfunctie bij de stichting Blauwe Iris, een platform voor mensen in en aan de rand van de kerk, die van gedachten willen wisselen over nieuwe denkbeelden en die religieuze, soms paranormale ervaringen willen uitwisselen waarvoor in hun kerken vaak geen ruimte is. Mak heeft tegen zijn nieuwe werkgever gezegd dat hij het werk voor Blauwe Iris bewust voortzet. “Toch hebben ze me toch genomen.”

De Blauwe Iris is in het voorjaar van 1991 ontstaan uit het werk van de toenmalige radiopastor van de Ikon, Hans Stolp. Zóveel mensen belden hem op met vragen over nieuwe denkbeelden en verhalen over bijzondere ervaringen, dat hij die mensen op elkaars spoor heeft gezet. Daaruit zijn zo'n 25 plaatselijke en regionale gespreksgroepen ontstaan, die verspreid in het land samenkomen.

Stolps opvolger Bram Grandia, uit aanzienlijk binnenkerkelijker hout gesneden, geeft er tot nu toe blijk van weinig op te hebben met de erfenis van zijn voorganger. Opent dat wellicht perspectieven voor het 'Ikonpastoraat-in-miniformaat', wat 'Kerk Zonder Grenzen' in feite is? Mak: “Ik ben het niet in alles eens met Stolp, maar ik sluit inderdaad niet uit dat een bepaalde categorie luisteraars zich zal wenden tot Kerk Zonder Grenzen, als Grandia op deze voet voortgaat.”

“Nu we een sterkere zender hebben - in mei is de oude zender van 50 Watt vervangen door een van 500 Watt - is ons bereik tenslotte heel wat groter geworden.” Een landelijk bereik, zoals het Ikon-radiopastoraat heeft, is nog niet weggelegd voor Kerk Zonder Grenzen, maar de zender is in een groot deel van Nederland goed te ontvangen: in heel Noord-Holland, een groot deel van Zuid-Holland en Utrecht. Radio Bloemendaal en Kerk zonder Grenzen hebben een zendmachtiging voor de hele week. Dat ze alleen op zondag uitzenden heeft te maken met geld en mankracht - alle werk wordt door vrijwilligers gedaan. Vaste prik zijn drie kerkdiensten per zondag: om 9.30 uur een morgendienst van de radiokerk, nu nog geleid door Theo Thijs, om 11.00 uur een dienst van Kerk zonder Grenzen en om 15.30 uur nog een dienst die elders in Noord-Holland op de band is opgenomen. De rest van de zondagse programma's - de zender is van 9.00 tot 21.00 uur in de lucht, op de middengolf, 1116 meterband - kan variëren: praat- en muziekprogramma's, kinderdiensten, jongerenprogramma's en orgelvespers. Omdat de radiokerk en Kerk zonder Grenzen voor een deel hetzelfde publiek bereiken en bovendien in het pastoraat overlappingen kennen, wil Aart Mak, nog voordat Theo Thijs met emeritaat gaat, naar een goede werkverdeling tussen beide zendergebruikers kijken. Daarna kan hij zijn eigen aandeel in de programmering meer persoonlijk gaan inkleuren. Ook wil hij de komende tijd een beter beeld krijgen van zijn nu nog erg diffuse luisterpubliek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden