Radicalisme is lekker simpel

Volgens de bekende Franse filosoof en islamkenner Olivier Roy maakt de radicale islam handig gebruik van een crisis in onze cultuur. Hij roept op tot intellectuele tegenstand: kom op, concurreren met die radicalen!

Vlak voor het gesprek heeft Olivier Roy deelgenomen aan een forumdiscussie met vier andere denkers over de islam. Hij heeft gedurende de hele discussie tamelijk chagrijnig zitten kijken, zich alleen in het gesprek mengend wanneer hem wat werd gevraagd. ,,Ik was niet heel blij met die meneer naast me.''

Hij bedoelt Farid Essack, een islamitische auteur uit Zuid-Afrika, die vaak te zien is op de Nederlandse Moslim Omroep. ,,Een apologeet'', zegt Roy. ,,Alles is volgens schuld van de zionisten en de CIA. Ik trap er niet in.'' Pas na een paar glazen rode wijn -het is een cliché- komt de Fransman bij van zijn ergernis.

Hij heeft de verwikkelingen in Nederland sinds de moord op Theo van Gogh zo goed gevolgd als hij kon. ,,Er wordt hier gedaan alsof Nederland door een aardbeving is getroffen. Maar het is allemaal niet zo nieuw.'' Roy is filosoof, afgestudeerd in het Perzisch en politicoloog. Hij is adviseur van het Franse ministerie van buitenlandse zaken en zat eind jaren tachtig voor de Verenigde Naties tussen de moedjahidien, de radicaal-islamitische strijders, in Afghanistan. Als een van de eersten had hij in de gaten dat de ontheemde, losgeslagen moslimjongeren in het westen surfend over internet een nieuwe, eigen islam uitvinden waarin zij nog verder doordraven dan de strengste islamisten in het Midden-Oosten.

Voor zover hij kan beoordelen is Mohammed B. exponent bij uitstek van 'de globalisering van de islam'. Dat is niet toevallig de titel van Roy's laatste boek. Hij somt de criteria van de nieuwe wereldislam op. ,,Mohammed B. spreekt Nederlands. De brief die op het lichaam van Van Gogh werd achtergelaten was in het Nederlands. Hij noemt Palestina en Irak daarin niet eens. Dat is zijn wereld niet. Hij is een wedergeboren moslim; hij was niet altijd zo religieus. Hij vond de islam opnieuw uit met een groep vrienden, jongeren die niets geven om traditionele islam, die zelfs fel tegen traditionele islam zijn gekant.''

Kenmerkend voor de nieuwe wereldislam is ook de opvallende rol van bekeerlingen. ,,Ook weer bij de groep rond Mohammed B. Dat feit wordt gezien als vreemd, iets exotisch dat verder geen gedegen analyse verdient. Maar het is belangrijk. Tot nu toe is er niet één radicaal-islamitische terreurgroep in het Westen waar bekeerlingen niet op de een of andere manier deel van uitmaken, soms heel actief, soms ondersteunend.''

,,Wat je daaraan kunt zien is dat deze radicalen geen mensen zijn wier geloof heeft kunnen rijpen. Hun radicalisme is aan hun generatie gebonden. Veel van hen breken met hun ouders, en anders in elk geval met de islam van hun ouders. Zij reconstrueren de wereld om zich heen met jongeren onderling. Groepsdenken is hierin heel belangrijk. Gaat er eentje trainen in Afghanistan? Dan gaan ze allemaal trainen in Afghanistan. Sommige mensen willen graag geloven dat iemand als Mohammed B. gek is. Dat is hij niet.''

Verdwaalde jongeren die houvast zoeken in een radicaal geloof -het lijkt munitie voor degenen die denken dat discriminatie en uitsluiting de enige ware bron van radicalisering zijn. Maar zo simpel is het niet, zegt Roy. ,,Onder de radicalen zijn jongeren die bepaald niet het meest te lijden hebben gehad onder racisme. En als we allemaal heel voorzichtig gaan praten over de islam, gaat dit probleem niet over.''

Het zit dieper, denkt Roy. Hij ziet onder invloed van de globalisering een 'crisis van culturen'. ,,Globalisering is een uitgekauwd begrip, maar hier wel relevant. Ik kwam laatst in een dorp vol analfabeten in Afghanistan. Mensen hadden daar net op de BBC een reportage gezien over de discussie rond het homohuwelijk in Frankrijk. En of ik even wilde uitleggen hoe dat zat. We zijn over de hele wereld bezig te bedenken wie we zijn. ülles wordt uitgedaagd, de héle tijd. Dit is een periode in de geschiedenis zoals de val van het Romeinse rijk, Reformatie of de Franse revolutie.''

,,Die voortdurende uitdagingen zetten ons op scherp. Dat geldt niet alleen voor de islam, maar net zo goed voor de kerken. Lange tijd beschouwden de kerken de samenlevingen vanzelfsprekend als 'christelijk'. Ja, veel mensen kwamen niet naar de kerk, maar dat waren tijdelijke zondaars. Ze zouden welkom zijn. Tegenwoordig merk je dat kerken duidelijke grenzen trekken. Nooit in de kerk geweest en nu wel in de kerk komen trouwen? Sorry, maar zo gaat dat niet.'' Die grenzen trekken ze omdat ze grote twijfel hebben over de aard van die samenleving. Ze hebben daarin geen vanzelfsprekende plaats meer. Neem de paus. Hijwil dat het christendom een plaats krijgt in de Europese Grondwet. Maar hij eist niet dat het een plek krijgt als geloof, maar als cultuur.''

,,Het is vreemd maar waar: alle religieuze gemeenschappen in de wereld zijn er op dit moment van overtuigd dat zij een bedreigde minderheid zijn. Zelfs de fundamentalistische christenen in de Verenigde Staten, die de wind in de zeilen hebben. Zij leven in een land waar zestig procent van de inwoners trouw kerkganer is en nóg geloven ze dat ze in een goddeloze samenleving wonen. De seculiere maatschappij om hen heen is kennelijk erg bedreigend.''

Fundamentalistische moslims zien diezelfde seculiere dreiging. Maar ze reageren heel anders, zegt Roy. Zij willen helemaal niet vechtenom hun vanzelfsprekende plaats in een cultuur te behouden. ,,Nee, zij zeggen juist: 'weg met de cultuur, het is goed om het geloof van de cultuur los te weken; je bent geen Nederlander, Fransman of Marokkaan, je bent een moslim'. Dit is een gevaarlijke boodschap.''

,,Kijk, als je geloof is een gemeenschap is genesteld, dan voel je je sterk. Zegt iemand dan iets blasfemisch -Van Gogh, Hirsi Ali- dan ben je daar wat ongelukkig over. Je maakt bezwaar, demonstreert misschien, stapt naar de rechter. Maar je moordt niet. Je weet toch wel dat je geloof deugt. Wanneer sla je wel aan het moorden? Als je geloof, je identiteit kwetsbaar is. Als je een geloof hebt dat alleen maar bestaat als jij hard genoeg gelooft.''

Het wetenschappelijk debat komt achter deze ontwikkelingen aan hobbelen, meent Roy. ,,Er is geen botsing tussen Oost en West. Oost en West zijn weg. Er is ook geen multiculturalisme. De culturen zijn weg.''

Volgens deze redenering van Roy zijn niet alleen gewelddadige radicale moslims gevaarlijk, maar ook de geweldloze predikers van een zuivere islam, los van land of cultuur. Roy komt op dit punt in aanvaring met Tariq Ramadan, de beruchte Zwitser van Egyptische komaf die zich opwerpt als moslimdenker en met zijn streven naar een Euro-islam mateloos populair is onder jongeren in bijvoorbeeld de Franse voorsteden.

,,Ramadan is een fundamentalist. Het is een grote vergissing om te denken dat vreedzame mensen geen fundamentalisten kunnen zijn. Ramadan hoopt dat Europa helemaal islamitisch wordt. Hij denkt dat de moslims een aantrekkelijk voorbeeld kunnen zijn voor die uit hun cultuur losgeslagen Europeanen.''

Roy vertelt het ontspannen, achteloos bijna. Hij heeft bepaald niet het benauwde van iemand die zich overspoeld voelt door een vreemde mogendheid. ,,Wat moet je dan? Een oorlog beginnen tegen de fundamentalisten? Zo lang ze zich houden aan de regels van het democratische spel, lijkt me dat belachelijk en verkeerd, ook al hebben ze antidemocratische einddoelen. Je moet fundamentalisme niet criminaliseren. Dat wakkert maar aan.''

Dat betekent ook niet werkeloos toezien, meent Roy. ,,Er woedt al sinds de Franse Revolutie een intellectuele burgeroorlog. Daar doen de fundamentalistische moslims nu aan mee. Wij moeten proberen het fundamentalisme te marginaliseren. Daag uit, laat zien wat er allemaal voor variaties in de islam mogelijk zijn.'' Hij hoopt op een levendig debat over de islam op theologische faculteiten in heel Europa waaraan moslims én niet-moslims meedoen. ,,Laat Nederland ermee beginnen. Jullie zijn er bij uitstek geschikt voor.''

Een paar handicaps ziet hij wel: er lijkt op het eerste gezicht minder vreedzaams te vinden in de Koran dan bijvoorbeeld in de Bijbel. ,,Daar komt bij dat de Koran op één plek in twintig jaar tot stand is gekomen, de Bijbel over eeuwen. In de islam is het veel verleidelijker om terug te verlangen naar die eerste, echte islamitische samenleving. Maar er móeten interpretaties komen die kunnen concurreren met het fundamentalisme. Een beginner die informatie over de islam zoekt op internet, vindt nu alleen maar fundamentalistische websites.''

,,Je moet nieuwe religieuze markten aanboren. De boze, jonge mannen in de slechte stadswijken, de rebels without a cause, die zitten gewoonweg te wachten op een simpele, radicale islam. Maar de moslim met een winkel, met een gezin en leningen bij de bank? Die is heus te porren voor iets anders. Bijvoorbeeld voor een lezing van de Koran waarin Mohammed alleen uit opperste noodzaak krijger was. Waarin de profeet óók veel liever handelaar was gebleven. Zoiets, ik weet het ook niet precies. Theologen moeten zich erop storten. Ja, er zijn nu ook al wel verlichte moslimdenkers, maar die leest niemand -veel te ingewikkeld. Het radicalisme is lekker simpel.''

De voorgestelde aanpak vereist, erkent Roy, een wel heel ongelovige benadering van het geloof: uitgaan van de behoefte en dan net zo lang zoeken tot je iets hebt wat daarbij past. Roy -'ik ben een atheïstische protestant- lacht. Hij gelooft: het maakt niet uit wat er in de Koran staat, het maakt uit wat moslims zeggen dat er staat.

,,Mijn ideeën vragen om verregaande en nogal bewuste inmenging in geloof. Ik weet dat het zeker in Nederland gewoonte is om je niet met het geloof van een ander te bemoeien. Ik denk ook dat het goed is wanneer dit niet te veel van de overheid uitgaat. Maar wetenschappers en religieuze leiders moeten dit wel doen.''

Roy pleit niet voor een grenzeloos debat. Hij vindt dat Hirsi Ali zich voor een parlementariër 'onverantwoordelijk' heeft gedragen. ,,Het tragische is dat het nu te laat is voor haar om haar toon te matigen. Als ze dat nu doet is dat toegeven aan terreur. Dat vind ik een doorslaggevend argument voor haar om door te gaan.'' De onderwerpkeuze van Hirsi Ali -vrouwenrechten- vindt hij wel de juiste.

Tegelijk waarschuwt Roy dat ook een 'nette' discussie niet zonder -fysieke- risico's is. Gewelddadige radicale moslims zullen het niet zomaar pikken als gematigde moslims, afvalligen, ongelovigen zich met 'hun' religie gaan bemoeien. ,,De rol van de staat is om de deelnemers aan het debat te beveiligen. Al krijg ik in Nederland het gevoel dat niet iedereen gelooft dat de staat hem voldoende zal beschermen als hij wordt bedreigd.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden