Radicale Jodenhaters

Interview | Jarenlang hield de overheid de nationaal-socialistische publicaties uit de oorlogsjaren zorgvuldig verborgen. Sinds enkele jaren staan zij echter op internet. Historicus Bas Kromhout zocht de teksten op en schrok zich rot. 'Nederlandse nazi's waren veel extremer dan we denken.'

Het kost enige moeite, zeker in de dagen rond 4 en 5 mei, om een luchtig en ironisch verslag te lezen van de deportatie van een groep Joden van een terrein aan de Amsterdamse Polderweg. "Zij daar achter het hekwerk droegen grote insignes, zespuntige sterren, die het bewijs waren dat zij behoorden tot het reisgezelschap naar Polen."

71 jaar na de bevrijding worstelt Nederland nog met de nalatenschap van de politieke partij die in 1931 door Anton Mussert werd opgericht. Historicus Bas Kromhout is gefascineerd door 'de daders' van de wereldoorlog. Hij stelde een bloemlezing samen van deze teksten onder de titel 'Fout! Wat Hollandse nazikranten schreven over Nederland, Joden en het verzet'.

Kromhout wil aan de hand van stukken uit nazigezinde bladen afrekenen met het heersende beeld in de Nederlandse literatuur dat het met onze nazi's wel meeviel, dat het eerder een stel ruggegraatloze sukkels waren dan rechts-extremisten. "Hermann von der Dunk maakte het daarbij wel het bontst", zegt Kromhout. "Hij wekte de indruk dat hij geloofde dat Mussert alles in het belang van het vaderland had gedaan en dat hij tegen Duitsland had gestreden. Hij omschreef hem eens als een 'potsierlijke kopie van buitenlandse voorbeelden'. Hij zei ook dat Mussert 'in veel te grote laarzen liep, terwijl zijn politieke horizon iets had van een doorgeschoten padvinder en een puberale romanticus'.

Von der Dunk was niet de enige. Loe de Jong noemde Mussert een 'typische Nederlandse kleinburger'. Musserts biograaf Jan Meyers typeerde hem als een conservatieve liberaal. Hans Blom sprak in verband met de NSB van een 'overgangsgroepering' tussen rechts en extreem-rechts.

Kromhout geeft toe dat hij niet de eerste is die beweert dat NSB'ers veel radicaler en extremer waren dan veel mensen denken. Hij wijst op het diepgravende onderzoek van collega-historici Edwin Klijn en Robin te Slaa die ervan overtuigd zijn dat de partij fundamenteel antisemitisch was. Enkele jaren geleden liet Tessel Pollmann in haar boek 'Mussert & Co' zien dat de NSB behalve radicaal ook zeer crimineel was tijdens de bezetting.

Vertekend beeld

De vraag rijst waar dat vertekende beeld vandaan komt. Kromhout heeft drie verklaringen. "De eerste heeft te maken met de satire uit de jaren dertig. Verschillende bladen drukten cartoons af waarin Mussert belachelijk werd gemaakt. Zo publiceerde De Groene Amsterdammer in 1933 een tekening waarop Mussert als een kleuter op een hobbelpaard zit, in korte broek en met gestrekte arm, kijkend naar een enorm ruiterportret van de Italiaanse dictator Benito Mussolini.

"Dat ze Mussert kleineerden was misschien wel logisch. Dat hij zich zo boven iedereen wilde verheffen, wekte niet alleen de spotlust op, maar tevens de neiging om hem kleiner te maken. Onbedoeld gevolg was dat journalisten Mussert onschuldiger hebben gemaakt dan hij in werkelijkheid was."

Niet onbelangrijk volgens Kromhout was dat de Duitsers Mussert volstrekt niet serieus namen. "Ze noemden hem bijvoorbeeld een Jodenvriend en anti-Duits. Historici hebben, denk ik, die neerbuigende kwalificaties onvoldoende in een context geplaatst. Er was een interne strijd aan de gang waarin men elkaar zwart probeerde te maken."

Bij het 'verharmlosen' speelde mee dat de naoorlogse generatie zichzelf beschouwde als een tolerant en vreedzaam volk. "Zij zagen zichzelf als polderaars die niets van extremisme moesten hebben. In ganzenpas achter een leider aanlopen, dat deden wij Nederlanders niet. Wij waren brave huisvaders en degenen die wel over de schreef gingen, NSB'ers dus, dat waren treurige na-apers."

Kromhout gebruikte voor zijn bloemlezing NSB-bladen zoals Volk en Vaderland, De Misthoorn, Storm, Het Nationale Dagblad en De Zwarte Soldaat. Jarenlang sluimerden deze 'foute' teksten diep in de archieven en bibliotheken. Het auteursrecht berustte bij de overheid omdat de Nederlandse staat na de oorlog alle bezittingen van nationaal-socialistische organisaties confisqueerde. De handel in en de heruitgave van deze teksten heeft de overheid tot voor kort strafbaar gesteld.

Maar het verlopen van het auteursrecht na zeventig jaar en de bijna onbeperkte verspreidingsmogelijkheden via internet hebben de overheid van standpunt doen veranderen. Bijna alle teksten van nazipublicaties zijn nu via de website Delpher.nl toegankelijk. Wie die stukken oproept krijgt nog wel de waarschuwing dat er teksten zichtbaar kunnen worden die discriminerend en racistisch zijn.

Kromhout vindt dat de overheid in dat opzicht te lang bevoogdend is geweest en zelfs nog is. Nog steeds is de verkoop van 'Mein Kampf' in Nederland verboden, ook de wetenschappelijke editie. "Ik wilde onlangs de Duitse heruitgave via Amazon bestellen. Als je vervolgens je adres invoert, blijkt dat er niet geleverd kan worden. Dat is niet meer van deze tijd."

Voordat Kromhout zijn boek naar de drukker bracht, legde hij de uitgekozen teksten aan collega-historici voor. Hun reacties nam hij op in het boek. Zo schreef Ad van Liempt dat hij de fragmenten 'geraffineerd', 'vol haat' en 'ronduit schunnig' vond. Ze laten zien hoe radicaal-antisemitisch de NSB was. Evelien Gans en Jolande Withuis lieten zich in dezelfde termen uit.

Chris van der Heijden, schrijver van het spraakmakende boek 'Grijs Verleden', koos een andere invalshoek. "Maar zijn de stukken nou echt zo schokkend? Ik vind dat wel meevallen", zo schrijft hij uitdagend. Van der Heijden wijst er bijvoorbeeld op dat Mussert in 1939 de massale aanval op Joden tijdens de Kristallnacht 'betreurenswaardig' noemde.

Van der Heijden heeft voor een deel gelijk, zegt Kromhout. "Ik heb dat bewuste artikel opgezocht en daar noemt Mussert het geweld inderdaad betreurenswaardig. Maar er moest volgens hem wel wat gebeuren met Joden en dus lanceerde hij het plan om hen te deporteren naar Guyana. Dat komt dan weer overeen wat ook de Duitse nazi's wilden."

Woede en intolerantie

Van der Heijden stelt verder dat hij nu dezelfde soort haat , woede en intolerantie steeds vaker om zich heen tegenkomt. Er hoeven slechts wat namen en plaatsen te worden veranderd en ze zijn inwisselbaar. Hij geeft als voorbeeld een stuk in Het Nationale Dagblad waarin een verbod op ritueel slachten wordt geëist. "Ook heb ik bij het lezen van sommige stukken aan Geert Wilders gedacht. Dat geldt onder meer voor dat artikel over het uitsluiten uit de volksgemeenschap. En wat te denken van het artikel over het hoge criminaliteitsgehalte onder Joden en het aanhoudende gezwatel over bloed en bodem?"

Kromhout vindt het goed dat Van der Heijden de link durft te leggen met actuele kwesties. "Ik ben het er mee eens dat je de huidige tijd mag vergelijken met die van rond de oorlog. Als we vanavond met vrome gezichten tijdens de Dodenherdenking zeggen dat we lessen moeten trekken uit het verleden, nou, doe dat dan ook. Laten we onderzoek doen en kijken naar de overeenkomsten en verschillen tussen toen en nu en onderbouw dat met feiten. Wat heeft het voor zin een oorlog te herdenken als je niet bereid om je af te vragen of fouten uit het verleden opnieuw worden gemaakt?"

Om dan de hamvraag op tafel te leggen: ziet hij overeenkomsten tussen de PVV en de NSB? "Ik zie verschillen, maar toch ook veel overeenkomsten", zegt Kromhout. "Een belangrijk verschil is dat de PVV geen geweldsideologie heeft. Ook pleit de PVV niet voor het afschaffen van de democratie, hoewel ik die ook weer niet zo snel aan haar zou toevertrouwen.

"Maar de artikelen laten duidelijk zien dat de NSB ongemeen fel van leer trekt tegen de politieke elite, net zoals de PVV doet. En net als Wilders stelde de NSB dat het volk zich door die elite niet vertegenwoordigd voelt. Zowel Wilders als Mussert vereenzelvigt zich met het volk. De NSB verzette zich tegen de aanwezigheid van een religieuze minderheid in ons land en dat doet de PVV ook. Het 'Minder, minder, minder' van Wilders, daar was geen woord Spaans bij. Hij vertelde niet hoe hij dat wilde doen, maar het doel is duidelijk."

Bas Kromhout (1975) is historicus en journalist. In 2012 verscheen 'De voorman', de biografie van SS'er Henk Feldmeijer. Daarnaast publiceerde hij 'Fout geboren. Het verhaal van kinderen van foute ouders' en 'Brieven aan Loe de Jong'.

Opiniestuk in De Zwarte Soldaat van 23 maart 1944 over de geruchten over een op handen zijnde invasie.

Hoofdartikel van Mussert in Volk en Vaderland van 7 maart 1941 over de Februaristaking.

Verslag van deportatie van Joden uit Amsterdam in Storm van 4 juni 1943.

Verslag in Volk en Vaderland van 28 juni 1940 van de Hagespraak van Mussert.

Opiniestuk in Het Nationale Dagblad van 3 juni 1940.

'Fout! Wat Hollandse nazikranten schreven over Nederland, Joden en het verzet' van Bas Kromhout is verschenen bij uitgeverij Veen Media. 192 blz, euro 24,95.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden