Radicaal verschillende visies op de vraag 'Waar gaan we heen?'

Hebe Kohlbrugge is 102 jaar oud. Over de dood denkt ze niet na. Ze leidt gewoon haar leven. 'Ik leef elke dag zoals ik denk dat het moet, van dag tot dag', vertelt ze in De Nieuwe Koers. 'Recent ben ik bezig geweest met de vijf boeken van Mozes. Mozes zegt heel duidelijk: ik leer u de weg ten léven, niet de weg ten dode. Nou, ik wil graag de weg ten leven leren.'

Toen Kohlbrugge in 1936 haar HBS-opleiding had afgerond, reisde ze naar Duitsland. Daar kwam ze in aanraking met de Bekennende Kirche, de christelijke verzetsbeweging die streed tegen het nazi-bewind. Ze leerde er mensen als Dietrich Bonhoeffer en Martin Niemöller kennen, centrale figuren in die Bekennende Kirche. In de oorlogsjaren - de studie theologie die ze in Bazel had opgepakt, bij de grote theoloog Karl Barth, moest ze afbreken - vervulde ze een belangrijke rol in het verzet. In 1944 werd ze opgepakt, ze belandde in concentratiekamp Ravensbrück, maar overleefde.

'Over de dood denk ik niet na, ik leef. Ook niet over hoe het in de hemel zal zijn. Dat zijn toch praatjes. Dominee Miskotte (de bekende 20ste-eeuwse theoloog, NdF) zei een keer dat hij als klein jongetje dacht dat hij op een wolk zou zitten met een trompetje. Nou, zoiets kan ik ook bedenken, maar ik denk toch niet - net als in de islam - dat ik straks alleen maar lekker zal eten en drinken. Ik weet er niets van en het gaat me niet aan ook. God heeft geen antwoord gegeven, dan moet ik ook geen antwoord willen geven.' Op het familiegraf waarin zij ook zal worden begraven staat al decennialang een steen. 'Er staat op: 'Ik geloof in de wederopstanding der doden en een eeuwig leven', en verder alleen de naam Kohlbrugge. Geen datum.'

In dat eeuwige leven gelooft Frits de Lange niet. Hij is hoogleraar ethiek aan de Groningse vestiging van de Protestantse Theologische Universiteit en citeert in zijn column in PThUnie, het blad van die universiteit, uit een lied van de Drentse zanger Daniël Lohues: 'Waor goan we naortoe / waor goan we hen'. Waar Kohlbrugge geen antwoord heeft op die vraag, en dat ook niet wíl hebben, is het voor De Lange duidelijk: 'Er is maar één wereld, en dat is deze', schrijft hij. 'Ik heb maar één leven, en dat is dit.' In God als onzichtbaar Opperwezen, die ons veiligheid verschaft, gelooft hij niet.

In AdRem, remonstrants maandblad, beschrijft Ineke Ludikhuize hoe zij met haar man, wijlen Willem Aantjes, op zondag na kerktijd nog weleens op bezoek ging bij wijlen dichter Willem Barnard. De dichter was een 'oude mopperkont' voor wie het leven geen pretje was, beschrijft Ludikhuize. Barnard bleef 'weg van een zonnig zicht op de samenleving, op de kerk en vooral op zichzelf'. God leek daarin onzichtbaar. Maar dat leidde er niet tot dat Barnard zijn godsgeloof overboord kieperde. Hoop op God was er bij Barnard wel degelijk. Ludikhuize citeert een vers uit een door Barnard vertaald lied van John Newton: 'Zolang Gij nog onzichtbaar zijt / een zon diep in de nacht / roep ik uw nadering reeds uit / omdat ik U verwacht'.

Kort na de oorlog sprak Hebe Kohlbrugge met dominee Miskotte, vertelt ze in De Nieuwe Koers. Ze maakte zich zorgen, en zei tegen Miskotte: 'Ik weet niet of ik wel een christen ben, ik heb in de oorlog niet eens gebeden'. Hij zei: 'Denk niet dat je God moet vasthouden, God houdt jou vast. Als jij je maar vastgehouden weet.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden