Toeslagenaffaire

Raad van Europa roept op tot andere politieke cultuur in Nederland

Voormalig CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt werd door zijn eigen partij tegengewerkt bij vragen over de toeslagenaffaire. Volgens de Raad van Europa moet de rol van de Tweede Kamer fors versterkt worden.  Beeld ANP
Voormalig CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt werd door zijn eigen partij tegengewerkt bij vragen over de toeslagenaffaire. Volgens de Raad van Europa moet de rol van de Tweede Kamer fors versterkt worden.Beeld ANP

Nederland moet lessen trekken uit de toeslagenaffaire, concludeert de Raad van Europa. De rol van de Tweede Kamer moet fors versterkt worden om tegenwicht te bieden aan de macht van het kabinet.

Er zijn verregaande hervormingen nodig in wetgeving, uitvoering en rechtspraak om een nieuwe toeslagenaffaire te voorkomen. Dit stelt de Raad van Europa in een nog vertrouwelijk rapport over de democratie en rechtsstaat in Nederland. Vooral de positie van het parlement en individuele Kamerleden moet worden versterkt. De Raad is een internationale organisatie waarvan 47 Europese landen lid zijn, gericht op het bevorderen van democratie, mensenrechten en de rechtstaat.

De zogeheten Venetië-commissie van de Raad deed op verzoek van de Tweede Kamer onderzoek naar het functioneren van de rechtsbescherming in Nederland, naar aanleiding van de toeslagenaffaire. Trouw en RTL Nieuws hadden inzage in de aanbevelingen van het concept-rapport.

Vooral de politieke en bestuurlijke cultuur van informatie achterhouden en het frustreren van Kamerleden uit coalitiepartijen moeten het ontgelden. “Het zou als acceptabel en eigenlijk als normaal moeten worden gezien dat Kamerleden van coalitiepartijen het parlement als instituut vertegenwoordigen en dat het deelnemen aan parlementaire controle geen daad van deloyaliteit is”, schrijft de commissie. In de toeslagenaffaire werd in de ministerraad juist gemopperd over het optreden van zowel oppositie- als coalitiekamerleden. Voormalig CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt werd door het kabinet, waaronder bewindslieden van het CDA, tegengewerkt in zijn vragen over het schandaal.

Meer ondersteuning voor Kamerleden

Om tegenwicht te bieden aan de macht van het kabinet en de regering moeten Kamerleden en parlementaire commissies veel meer geld en ondersteuning krijgen. Het recht op informatie voor de Tweede Kamer, vastgelegd in artikel 68 van de Grondwet, zou ‘praktisch en effectief’ versterkt moeten worden. Daarnaast zou ook een minderheid van de Tweede Kamer genoeg moeten zijn om hoorzittingen en parlementair onderzoek in gang te zetten. De informatiehuishouding van de overheid moet worden versterkt, en kritische geluiden binnen de overheid moeten niet weg gemanoeuvreerd worden, maar juist op het hoogste niveau terechtkomen.

De Raad van Europa is echter ook kritisch op het functioneren van de Tweede Kamer als medewetgever. Bij de totstandkoming van de wet onder het toeslagenstelsel is onvoldoende gelet op basisprincipes van behoorlijk bestuur, zoals redelijkheid en billijkheid. Dat zou standaard onderdeel moeten worden van nieuwe wetgeving, evenals het opnemen van zogeheten hardheidsclausules, zodat uitvoeringsorganisaties van wetten kunnen afwijken als die onredelijk uitpakken voor burgers.

Algoritmes

Opvallend is dat de Raad van Europa waarschuwt voor het gebruik van algoritmes en kunstmatige intelligentie waar het gaat om besluitvorming door de overheid. Bij de toeslagenaffaire werd gewerkt met een risicoselectiemodel dat door de Autoriteit Persoonsgegevens als discriminerend werd betiteld, en sinds de zomer van 2020 uit de lucht is gehaald.

Wat betreft de rechtspraak, stelt de commissie dat het goed zou zijn als die jaarlijks rapporteert aan regering en de Tweede Kamer over mogelijke misstanden die zij signaleert. Vorige week concludeerden bestuursrechters al dat zij ernstig tekortgeschoten waren in de bescherming van burgers in de toeslagenaffaire. Een soortgelijk onderzoek door de Raad van State volgt binnenkort.

Bescherming van burgers

De Raad van Europa doet een voorzichtige oproep om te kijken naar de mogelijkheid voor rechters om wetten te toetsen aan de Grondwet. Artikel 120 van de Grondwet verbiedt dat nu. Een aanpassing daarvan lost niet alles op, stelt de commissie echter, dus zou het beter zijn te kijken naar alle mogelijkheden om de rechtsbescherming van burgers te verbeteren door eventuele grondwetswijzigingen.

De Venetië-commissie schreef eerder harde rapporten over de staat van de democratie en de bescherming van mensenrechten in Polen, Hongarije en Malta. Hoewel de commissie zich kritisch toont over veel aspecten van de Nederlandse politieke en bestuurlijke cultuur, spreekt zij ook vertrouwen uit. Toen het kabinet in januari aftrad vanwege de toeslagenaffaire werden al veel hervormingen aangekondigd die zullen leiden tot verbetering, luidt de conclusie.

Lees ook:

Rechters: ruimte voor maatwerk ontbrak in kinderopvangtoeslagzaken

Met een evaluatie van haar eigen handelen maakt de rechtspraak excuses aan de gedupeerden van de toeslagenaffaire. Maar de hand gaat niet helemaal in eigen boezem: rechters wijzen ook naar de wetgever en de Raad van State.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden