PVV is antwoord op zinverlies

Veel mensen zoeken nieuw houvast in een rommelige wereld. Wilders biedt ’gratis’ zelfrespect.

De belangentegenstelling tussen hoger opgeleide kosmopolieten en lager en middelbaar opgeleide nationalisten verklaart de zege van Wilders, aldus de Utrechtse hoogleraar Mark Bovens. Heel plausibel, maar het verklaart nog niet de extreme lust in wij-zijtegenstellingen, die zo kenmerkend is voor de PVV. Waar komt die behoefte tot polariseren vandaan?

Nationalisme – wij zijn beter dan zij – is in ons land vooral populair bij laag opgeleide jongeren uit de provincie, zonder veel toekomstperspectief. Nationalisme vormt een eenvoudige manier om gebrek aan zelfrespect, het gevoel van vernedering, om te zetten in trots. Je kunt je beter voelen dan anderen, zonder dat je daar hard voor hoeft te werken of veel talent voor nodig hebt. PVV biedt zo een vorm van ’gratis’ zelfrespect. Daaraan is veel behoefte in een samenleving die steeds meer uitgaat van wat iemand voor de maatschappij betekent, de meritocratie. In plaats van afkomst of sekse, bepalen talent en inspanning steeds meer je succes. Gelijke kansen hebben de emancipatie van groepen enorm bevorderd. Maar er is ook een keerzijde: in een meritocratie is waardering sterk afhankelijk gemaakt van je individuele prestaties in vergelijking tot andere individuen. Je positie is onveilig; steeds loeren kapers op de kust. En als je in die competitie verliest, kun je dat alleen jezelf verwijten. Je hebt immers alle kansen gehad? Meritocratisering gaat dus gepaard met vernedering en een crisis in het zelfrespect. Polarisatie biedt daarvoor een oplossing.

Meritocratisering gaat gepaard met democratisering: de verhoudingen tussen burgers zijn gelijker en informeler geworden. Autoritair leiderschap heeft plaatsgemaakt voor coachend leiderschap. Van werknemers wordt verlangd dat ze zich ’proactief’ en ’professioneel’ opstellen, en ’eigen verantwoordelijkheid’ tonen. Leuk voor hoger opgeleiden, maar vooral lager opgeleiden voelen zich er kwetsbaarder door. Men kan zich moeilijker achter anderen verschuilen. Ze krijgen bovendien vaak wel de verantwoordelijkheid, maar niet de bijbehorende macht. Niet verwonderlijk, dat juist zij (terug)verlangen naar heldere hiërarchieën.

Bovendien worden op de arbeidsmarkt meer traditioneel vrouwelijke eigenschappen verlangd. In een moderne diensteconomie is weinig vraag meer naar spierkracht en mechanische arbeid, maar des te meer naar beleefdheid, empathie, luisteren, in gesprek gaan en je dienstbaar opstellen. Er is nog maar weinig plaats voor autoritair ingestelde mannen met vooral spierkracht als kapitaal. Behalve bij de PVV.

De tweede ontwikkeling die polarisatie aantrekkelijk maakt is de nieuwe onoverzichtelijkheid: het verval van tradities en vertrouwde gemeenschappen die geborgenheid boden. We moeten tegenwoordig schrijvers en regisseurs zijn van onze loopbaan, relaties, inkomen, gezondheid, uiterlijk en seksleven. We zijn veroordeeld tot een doe-het-zelf-biografie. Zelfs God moet gekozen worden. Een helse klus, waarvoor je initiatief, uithoudingsvermogen, flexibiliteit, en frustratietolerantie nodig hebt. Het wegvallen van traditionele vormen van gezag en van homogene gemeenschappen creëert ’angst voor de vrijheid’, schreef Erich Fromm al in 1941. Mensen voelen zich, in termen van Pim Fortuyn, verweesd. Vooral bij lager opgeleiden leeft dit verlangen naar een sterke leider.

De PVV vormt een antwoord op zinverlies. De twintigste eeuw zag het geleidelijke verval van de Grote Verhalen. Het neoliberalisme predikte dat iedereen almachtig is met betrekking tot het eigen leven, maar machteloos met betrekking tot collectieve opgaven. Die zouden zich vanzelf oplossen – via de markt. De resterende maatschappelijke opdracht is via consumptie bij te dragen aan de economische groei. Vandaar dat Nederlanders persoonlijk erg gelukkig zijn – als je niet gelukkig bent, ben je immers een loser – maar zich veel zorgen maken over de samenleving. De elite biedt geen zingevend verhaal. We zien slechts grote graaiers. De PVV windt zich terecht over deze elite op.

Zonder groter verhaal over wie we zijn, wat onze opgaven zijn en waar we naar op weg zijn, kunnen we geen betekenis geven aan ons individuele bestaan. De koppeling tussen het eigen leven en dat van een groter geheel, lijkt noodzakelijk voor ons gevoel van zin. Anders resteert slechts verlammende hulpeloosheid Altruïsme is daarom een wezenlijk bestanddeel van een zinvol leven. De PVV vult de behoefte aan altruïsme in. Wilders vertelt dat ’we’ deel uitmaken van een groter geheel. Hij biedt een missie: zelfverdediging tegen een vijand. Hij biedt een toekomstvisie: herstel van de zuiverheid. Polarisatie vormt dus een antwoord op reële problemen: we herwinnen ons zelfrespect, en we weten weer hoe de wereld in elkaar zit en waartoe we op aarde zijn.

Wat te doen? Ten eerste moeten we de harde meritocratie ombuigen naar een samenleving waarin niet steeds dezelfde mensen verliezen, en waarin winnen en verliezen minder centraal staan. Liever dan een meritocratie kunnen we een ’aidocratie’ nastreven: een samenleving waarin ieder toegang heeft tot bronnen van zelfrespect. Dat kan alleen als zelfrespect minder afhangt van succes op school of arbeidsmarkt. Deelname aan vrijwilligerswerk, mantelzorg, sport, kunst en cultuur moeten we ook als bronnen van zelfrespect erkennen. Alle jongeren toegang geven tot sport en muzieklessen dus bijvoorbeeld.

Tegenover het autoritarisme moeten we meer competenties ontwikkelen om met onzekerheid en verschil uit te kunnen houden. Meer aandacht voor ’vreedzaam ruziemaken’: verschillen erkennen, bevragen en bediscussiëren zonder ze per se te willen oplossen.

Ten derde vereist zingeving meer aandacht. Er is een groot reservoir aan reëel bestaand altruïsme dat erkenning, waardering en stimulans behoeft. De beweging voor beroepstrots bijvoorbeeld kan daaraan bijdragen: ook repetitief werk kan een bron van zingeving zijn, net als vrijwilligerswerk of zorg, Meer waardering voor onderhoud in plaats van slechts voor vooruitgang en verandering.

De zege van Wilders kan het best aangegrepen worden om polarisatie tegen te gaan door de vragen aan te pakken waarop de PVV een antwoord is: vragen naar bronnen van zelfrespect in een meritocratie, naar ankers in een onzekere wereld en naar zingeving in een ontzuilde samenleving.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden