PvdA wil kabinet met één visie, VVD moet er niet aan denken

Beeld anp

Bezuinigen kan het kabinet als geen ander, maar een visie heeft Rutte II niet. 'Dat is een zwakte, misschien wel een tijdbom', waarschuwde CU-voorman Slob al. De wetenschappelijke bureaus van PvdA en VVD denken hier heel verschillend over.

Monika Sie (PvdA)
ChristenUnie voorman Arie Slob mist bij het kabinet een gemeenschappelijke visie. Monika Sie Dhian Ho, directeur van de Wiardi Beckman Stichting (het wetenschappelijk bureau van de PvdA), is het met die kritiek helemaal eens. "Ons bureau heeft bij de formatie nog aangeboden om daarover mee te denken, maar daar hadden de zes heren geen tijd voor. Het regeerakkoord is in dit opzicht, met alle respect, een vluggertje."

Sie: "Het is niet niks als in een diepe crisis politieke aartsvijanden met elkaar gaan regeren. Met een tijd achter ons waarin de maatschappelijke tegenstellingen zijn toegenomen, is het erg verstandig om in het regeerakkoord te vertellen waar je vandaan komt, en hoe je samen vorm wilt geven aan de toekomst. Met zulke grote ingrepen in termen van bezuinigingen en nivellering, moet een kabinet een overtuigend verhaal hebben, een gemeenschappelijk toekomstbeeld. De ministers zijn een team, daarmee kunnen ze veel opvangen. Ze nemen elkaar mee, maar moeten ook de mensen meenemen en daar is een visie voor nodig."

Sie is het niet eens met haar collega van de VVD, directeur van de Teldersstichting Patrick van Schie, die het onmogelijk en onwenselijk vindt om van de twee politieke stromingen, de sociaal-democratie en het liberalisme, één verhaal te maken als basis voor dit kabinet. "Hij miskent de opdracht waar de regering voor staat", zegt ze. "Een strikt zakelijke uitruil van dossiers riskeert een strikt zakelijke beoordeling op elk thema door burgers. Een voorproefje daarvan hebben we vorige week gezien."

Vanuit die gevoelde noodzaak elkaar juist op te zoeken om tegenstellingen te overbruggen, doet Sie graag een voorzet. Ze zou in elk geval Mark Rutte's manifest uit 2008 opdiepen, waarin de partij zich profileerde als 'groen-rechts'. Premier Rutte is daar wel op aan te spreken, denkt ze: "De VVD heeft zich de laatste jaren erg van haar platte kant laten zien. Maar in Rutte schuilt ergens een sociaal-liberale jongen, met groene ambities." Dat sluit goed aan bij PvdA-leider Diederik Samsom met zijn Green-peace-verleden.

Ook het thema 'gelijke kansen' vindt ze 'een mooi punt'. Traditioneel wordt dat meer verbonden met de PvdA, maar een liberale partij die inzet op maximale ontplooiing en emancipatie van het individu moet dat ook aanspreken. Sie: "Gelijke kansen op een betekenisvol leven in vrijheid is het credo van beiden", zegt Sie. "Maar hoe verhoudt zich dat bijvoorbeeld tot bezuinigingen op de studiefinanciering? Je moet ook iets doen om die gelijke kansen te bieden. In het onderwijs, maar ook op de werkvloer, denk aan de flexwerkers; hebben zij dezelfde kansen als werknemers in vaste dienst?"

Maar het allerbelangrijkste aanknopingspunt met de liberalen zit volgens de sociaal-democraat in de mogelijkheden problemen op te lossen met de werkgevers en werknemers. "Nederland heeft zich uit de laatste twee diepe economische crises gewerkt doordat overheid, werkgevers en werknemers een maatschappelijk contract sloten. Een gedeelde toekomstvisie begint ermee die succesvolle traditie te erkennen. VVD en PvdA zijn logische partijen om dat contract met de samenleving te herstellen, door hun goede contacten met respectievelijk werkgevers en werknemers."

Onder leiding van minister van sociale zaken Lodewijk Asscher - vanwege zijn nieuwe baan opgestapt als voorzitter van de Wiardi Beckmanstichting - kunnen de polderpartijen een 'Bos en Lommer-akkoord' sluiten, waarmee maatschappelijke tegenstellingen worden overwonnen. In zo'n akkoord moeten afspraken staan over verbetering van het ontslagrecht, over rechten van flexwerkers, over begeleiding bij het vinden van een nieuwe baan. En over goed werkgeverschap: "We kunnen samen met de liberalen het goede werkgeverschap in ere herstellen, waarin een onderneming gezien wordt als gemeenschap, in plaats van als een middel om winst te maken als doel op zichzelf."

Sie zou de partijen ook aanraden een visie te ontwikkelen op de moderne verzorgingsstaat. "Het gaat er niet om of die groter of kleiner is, van dat gehakketak moeten we af. We kunnen werken aan een verzorgingsstaat en een nieuwe economie die beter passen bij een moderne levensloop, waarbij vrouwen massaal de markt op komen, mensen langer doorwerken en vaker van baan wisselen."

Zelfs over twistpunt Europa zouden beide partijen een gemeenschappelijk doel kunnen formuleren, uitgaand van een Europese Unie die de lidstaten in staat stelt een sociaal, democratisch en financieel houdbaar beleid te voeren. "Dit is een fundamenteel punt", zegt Sie. "Dit akkoord dreigt uit te lopen op kaalslag. De fixatie op bezuinigen is veel te ver doorgevoerd. De PvdA-top heeft ermee ingestemd, maar zwaar bezuinigen in een recessie en mensen zekerheden ontnemen terwijl de onzekerheid al toeneemt door de crisis, is zeer onverstandig." Maar Sie beseft dat haar partij het op dit punt verloren heeft van de VVD.

En of deze voorzetten voor de ChristenUnie voldoende zijn om te spreken van een visie op de maatschappij? De ChristenUnie - en het CDA - zal er ongetwijfeld iets in terug willen zien van de samenleving als gemeenschap van mensen die zich organiseren in maatschappelijke verbanden. "Ja, dat is met de VVD ingewikkeld", verzucht Sie. "Bij de liberalen is het individualisme troef. Er zit weinig erkenning voor de waarde van moderne gemeenschappen, terwijl collectieve arrangementen toch nodig zijn om individueel te kunnen bloeien."

Maar als Sie hier wat beter over nadenkt, ziet ze zelfs op dit punt wel raakvlakken met het liberalisme. "We kunnen trots zijn op de polder van hardwerkende Nederlanders, waarin we iedereen vasthouden, ook in een crisis. Met die one nation-gedachte verenig je het patriottisme van de VVD met ons idee van gelijke kansen in een ongedeeld land."

Patrick van Schie (VVD)
Het kabinet van VVD en PvdA heeft geen gemeenschappelijke visie en dat moet vooral zo blijven, vindt Patrick van Schie, directeur van de Teldersstichting, het wetenschappelijk bureau van de VVD. "Bij het begin van het kabinet heb ik gezegd: hou het zakelijk en zorg dat de twee partijen afzonderlijk ideologisch herkenbaar blijven."

"Het kabinet moet niet proberen uit twee zo verschillende ideologische stromingen, het liberalisme en de sociaal-democratie, één grote visie te destilleren. Dat gaat niet lukken, daarvoor lopen de maatschappijvisies te zeer uiteen. Dat moet je niet onder stoelen of banken steken", vindt Van Schie.

Anders dan zijn collega van de PvdA, heeft de directeur van de Teldersstichting dan ook geen enkele neiging gevoeld om tijdens de formatie de onderhandelaars te hulp te schieten met een ideologisch verhaal. Zijn mensen, zegt hij, zijn altijd bereid de partij te helpen bij het uitwerken van de liberale ideeën op concrete beleidsterreinen. "Dat doen wij ook voortdurend." Maar de Teldersstichting is er niet om een coalitie aan een overtuigend vergezicht te helpen.

Sterker, Van Schie denkt zelfs dat het misgaat als het kabinet op de roep van ChristenUnie-voorman Slob ingaat, om een gezamenlijke visie te ontwikkelen. "Mark Rutte, onze politiek leider, heeft terecht gezegd: dit kabinet steunt op twee partijen, maar zij gaan niet fuseren! We wonen in verschillende huizen, de PvdA en de VVD. Overdag zijn we samen op kantoor, maar 's avonds gaan we ieder naar ons eigen huis en we hoeven ook geen sleutel van elkaar."

Hoewel Van Schie vindt dat het kabinet geen gemeenschappelijke visie moet willen hebben, is hij wel graag bereid te reageren op de aanknopingspunten die Monika Sie van de PvdA biedt.

Van alle punten die zij aandraagt, is hij nog het meest welwillend over haar suggestie na te denken over een duurzame economie. "Ja, dat groen-rechtse manifest moet hier nog wel ergens zijn", lacht hij. "Misschien kunnen daar wel raakvlakken liggen, maar ik moet eerlijk zeggen dat het mijn specialisme niet is. De sociaal-democraten zijn sneller dan wij voor wettelijke verboden, dat weet ik wel. Maar ik wil best eens kijken met de Wiardi Beckman Stichting of de verschillen hier zo groot zijn als ze in theorie lijken. Als zo'n gesprek maar niet moet uitmonden in een noemer voor het beleid."

Bij het idee dat er een brug te slaan is via de gelijke kansen moet hij een beetje lachen, ook als Monika Sie die verbindt met individuele ontplooiing en emancipatie. Van Schie: "Hun insteek is een heel andere. Wij willen mensen kansen geven, vooral als ze nog niet volwassen zijn. Onderwijs is voor liberalen een klassiek middel voor ontplooiing, de studiefinanciering kan je daarbij betrekken, als je jong laat lopen tot een jaar of 22. Maar daarna is de invulling van het leven de verantwoordelijkheid van het individu. Zij denken al gauw in quota, voor vrouwen in topfuncties bijvoorbeeld. Onze eurocommissaris Neelie Kroes is daar ook voor, maar dat is niet liberaal. Wij zijn er mordicus tegen." Tegen voorgeschreven percentages voor het aantal gehandicapte werknemers, zoals het kabinet wil, heeft Van Schie minder bezwaar, 'maar daar zijn wij ook niet zonder meer voorstander van'.

Op Sie's belangrijkste punt, dat overheid, werkgevers en werknemers een maatschappelijk contract moeten sluiten waarmee tegenstellingen worden overwonnen, is Van Schie onverbiddelijk: dat wil hij niet. "Werkgevers-, maar vooral werknemersorganisaties, zijn steeds minder representatief. Wij hebben er grote moeite mee dat zij als gesprekspartner bindende afspraken maken. Dat gaat ten koste van mensen die daar buiten staan, en dat zijn er steeds meer. Zelfstandigen, zoals de groeiende groep zzp'ers, worden bijvoorbeeld helemaal over het hoofd gezien. Nee, zo'n maatschappelijk contract zou ik ideologisch niet willen onderbouwen, sterker, ik wil van die afspraken met de polderpartijen helemaal af."

Een gezamenlijk Europees ideaal formuleren ziet Van Schie ook niet zitten, maar dat komt vooral doordat er niet zozeer tussen PvdA en VVD, maar bínnen PvdA en VVD zo verschillend over wordt gedacht. Binnen beide partijen zijn er mensen die sceptisch en minder sceptisch zijn.

En voor alles blijft de VVD geloven in het individu. En daarom geeft de liberaal Van Schie de sociaal-democraat Sie gelijk dat het met de liberalen moeilijk praten is over een maatschappijvisie waarin het gemeenschapsdenken een plaats krijgt. Van Schie: "Wij vertrouwen erop dat individuen sterk in het leven staan, in hun eigen kracht, zoals Rutte dat pleegt te zeggen. Ze zoeken elkaar wel op, voor iets ideëels of puur zakelijk, maar daar hebben ze geen andere instanties of overheid voor nodig. Ze kunnen ook wel organisaties oprichten, maar het zijn altijd nog individuen die dat doen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden