PvdA hoeft niet te wanhopen

Wouter Bos is de winnaar bij de raadsverkiezingen in maart 2006. (ANP)

De PvdA breekt in de peilingen alle diepterecords. Veel mensen stemmen echter zo weer op de partij.

Het gaat niet goed met de vertegenwoordigers van de sociaal-democratie. Kijk naar Duitsland, waar de SPD enkele weken geleden een forse electorale tik kreeg. Zie in eigen land de PvdA, die week na week records breekt in de peilingen. Diepterecords. Volgens de meest recente peiling van Maurice de Hond zou, als er nu verkiezingen zouden zijn, de fractie in de Tweede Kamer slechts 13 leden tellen. Nog even, en de partij zit niet meer in de dubbele cijfers.

Is het einde der sociaal-democratie nabij? Is alle hoop vervlogen voor het ’Makkers! ten laatste male tot de strijd ons geschaard en de Internationale zal morgen heersen op Aard’?

Steeds vaker wordt op deze vragen een bevestigend antwoord gegeven. Als gevolg van enkele ontwikkelingen van de laatste halve eeuw, en wellicht vooral de laatste twintig jaar, zouden sociaal-democratische partijen het contact met en de aantrekkingskracht op een groot deel van wat ooit de achterban was verloren zijn. Collega Kees Aarts wees hier twee weken geleden al op.

Om te beginnen is de min of meer natuurlijke achterban van een partij als de PvdA voortdurend geslonken. De traditionele arbeidersklasse is zo goed als verdwenen, iedereen is middenklasser. Daarenboven is het aloude sociaal-democratische verhaal van economische herverdeling en nivellering verloren gegaan. Of beter: verlaten. Het was namelijk vooral een keuze: Wim Kok leek meer bevrijd te zijn dan verdrietig na het verlies van de ideologische veren.

Verder is de culturele vooruitstrevendheid en vrijzinnigheid en internationale oriëntatie van de PvdA voor lang niet iedereen een aangenaam geluid. Onder de aanhang van bijvoorbeeld SP en PVV zitten hoogst waarschijnlijk vele voormalige (trouwe) stemmers van de PvdA, die onzeker zijn over de vraag wat Nederland is en wordt en wie en wat nu precies de Nederlander is. Die onzekerheid kan zich ontwikkelen tot angst. Die angst is een onvruchtbare voedingsbodem voor een partij die zich richt op de wereld, zich voorstander toont van de EU en medeburgers van waar dan ook het liefst zo veel mogelijk in hun waarde laat.

Een deplorabele situatie, zou PvdA-Kamerlid Diederik Samsom zeggen. Toch is er ook een wat ander verhaal te vertellen. Er is geen reden om aan te nemen dat de weg van de PvdA als vanzelf en onherroepelijk doodlopend zal blijken te zijn. De feiten wijzen anders uit, niet die van vandaag maar van het recente verleden. Zonder de structurele onderliggende ontwikkelingen te ontkennen of te relativeren, kan ik bijvoorbeeld wijzen op het voorjaar van 2006. In maart dat jaar stond de PvdA in peilingen op 60 zetels. Bij de gemeenteraadsverkiezingen deed de partij goede zaken. Het kon dus wel, pas drie jaar geleden en in een tijd dat de onderliggende gestage maatschappelijke en politieke ontwikkelingen evenzeer aanwezig waren als anno 2009 het geval is.

Dat de PvdA niet hoeft te wanhopen is niet vanwege het feit dat zij nog altijd een trouwe aanhang van een aanzienlijke omvang zou hebben, maar omdat er wel degelijk veel kiezers zijn die onder specifieke omstandigheden hun stem aan de partij willen geven. De trouw aan één en niet meer dan die ene politieke partij is onder Nederlandse kiezers sterk afgenomen. Dat raakt niet alleen de PvdA, daar hebben alle gevestigde grotere partijen last van.

Echter, het simpele feit dat burgers niet meer bijna automatisch op verkiezingsdag hun stem aan de PvdA geven betekent niet dat de kansen voor die partij voor altijd verkeken zijn. De partij moet kiezers voor zich weten te winnen, zoals andere partijen dat eveneens doen. Dat die andere partijen het momenteel beter doen, volgens de peilingen, is evident. Dat zegt echter niet zo veel over de verhoudingen in het voorjaar van 2010 of in de loop van 2011.

Daar komt bij dat de Nederlandse kiezer minder wispelturig is dan vaak wordt beweerd. In het keuzegedrag zit veel beweging, maar die beweging beperkt binnen de grenzen van een politieke voorkeur. Vroeger hadden veel kiezers slechts één partij als voorkeurspartij. Men was sociaal-democraat of ’links’ en stemde PvdA. Die een-op-een relatie is bij velen verdwenen.

In het begin van deze eeuw hebben kiezers die in grote trekken dezelfde sociaal-democratische, linkse voorkeur hebben niet zelden een vergelijkbare sympathie voor PvdA, plus bijvoorbeeld SP en GroenLinks. Of voor PvdA plus D66. Of GroenLinks, PvdD met PvdA. De keuzeset waaruit deze kiezers kunnen kiezen is uitgebreid van één naar twee of drie partijen. Met verkiezingen in zicht gaat men na wat onder de omstandigheden van dat moment, gezien het recente politieke verleden en met een op peilingen gebaseerd vermoeden van de verkiezingsuitslag, het beste kan doen met de ene eigen stem.

De man of vrouw die een voorkeur voor PvdA en SP had en heeft kon in 2003 PvdA stemmen om die partij de grootste te maken en het voortouw te geven bij de kabinetsformatie. Diezelfde kiezer kon op basis van dezelfde politieke grondhouding en voorkeur drie jaar later, in de overtuiging dat de PvdA het toch zou afleggen tegen het CDA, een keer de stem aan de SP geven. Dat is een wisseling van partijkeuze maar geen verandering van voorkeur.

In die bredere zin is er nog altijd een aanzienlijke aanhang voor de PvdA aanwezig, sluimerend onder de oppervlakte maar wellicht plots weer opduikend. Overigens niet als reactie op het optreden van een Kamerlid of zelfs de fractievoorzitter van de PvdA, maar veeleer met het oog op de politieke leider van de partij en zijn woorden en daden. Het klinkt gedateerd maar er blijft ruime sympathie voor de in linkse kringen ooit gekende oproep: ’Sterft, gij oude vormen en gedachten; Slaaf geboor’nen, ontwaakt! ontwaakt!’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden