Puur klankpalet voor 'Parsifal'

Wagner is tweehonderd jaar oud. Zijn jubeljaar gaat vast mooie zaken opleveren. Dortmund begon alvast heel bijzonder met een 'Parsifal' op een authentiek instrumentarium. Nooit klonk de 'Karfreitagszauber' zo magisch.

Het Richard Wagnerjaar is op een wel heel bijzondere manier van start gegaan. In het Konzerthaus van Dortmund werd afgelopen zondag een concertante uitvoering gegeven van Wagners laatste opera 'Parsifal' (1882), waarbij geprobeerd werd om de klankwereld uit die tijd opnieuw op te roepen. Een 'Parsifal' dus op een zo authentiek mogelijk instrumentarium uit de late negentiende eeuw. Het effect was op sommige plekken verbluffend te noemen.

Bij dit experiment, dat komende zaterdag nog in de Philharmonie van Essen te beluisteren is en dan voor drie uitvoeringen naar Madrid gaat, werd benadrukt dat het niet de bedoeling was om tot een zo getrouw mogelijke reconstructie van de 'Parsifal'-première uit 1882 te komen. Veeleer wilde men op zoek gaan naar de klankesthetiek die Wagner in de oren moet hebben gehad, en waarvan middels brieven en documenten veel details zijn overgeleverd.

Het 'Parsifal'-project was een idee van dirigent Thomas Hengelbrock, die in 2011 succesvol debuteerde in Bayreuth met een nieuwe productie van Wagners 'Tannhäuser'. De veelzijdige Hengelbrock dirigeert moderne symfonieorkesten - hij is chef-dirigent van het NDR Sinfonie-orchester - en richtte in 1990 het Balthasar-Neumann-Ensemb le und Chor op. Met dit flexibele orkest en koor realiseerde hij talloze historisch verantwoorde uitvoeringen van composities uit allerlei perioden.

Groot succes boekte Hengelbrock in 2010 met de bijzondere uitvoering van Vincenzo Bellini's 'Norma' - ook in Dortmund - waarin hij overtuigend aantoonde hoe ver de huidige uitvoeringspraktijk van deze iconische opera afstaat van wat men in Bellini's tijd hoorde. Met een bijzondere zangersbezetting met veelal 'kleine' stemmen - Cecilia Bartoli zong voor de eerste keer de titelrol - liet Hengelbrock een geheel nieuw licht schijnen op Bellini's muziek.

'Norma' was dus in eerste instantie vanuit de stemkant benaderd, maar bij deze 'Parsifal' was dat geenszins het geval. Uitgangspunt was hier het instrumentarium, waar vervolgens 'normale' Wagner-zangers bij gezocht waren. Je kunt je afvragen hoe 'juist' die stemmen in deze omgeving waren, en of Wagner niet heel andere zangers tot zijn beschikking heeft gehad. Je schiet er niet veel mee op als strijkers en blazers hun best doen om niet voortdurend met vibrato te spelen, terwijl hun zingende collega's met hun volumineus opgeschroefde stemmen constant staan te vibreren.

Een ander discutabel punt is de omgeving waarin deze 'klankreconstructie' plaatsvond. Het Konzerthaus van Dortmund is een fraai ogende moderne concertzaal, nogal smal en heel hoog. Het geluid kan goed weg, maar de akoestiek is vrij droog en hard. De klank van dit authentieke 'Parsifal'-orkest zou natuurlijk het meest optimaal tot zijn recht komen in de diepe orkestbak van het Bayreuthse Festspielhaus, het theater waarvoor Wagner zijn opera bedoelde. Ook in het oude Madrileense Teatro Real zal het volgende week waarschijnlijk anders klinken.

Afgezien van deze kleine bedenkingen, was de uitvoering in Dortmund beslist heel bijzonder. Meteen al in het voorspel, waarin blazers een hoofdrol spelen, hoorde je een andere klank, zachter en ruisender. Vooral de uiterst lastige trompetpartij in dit voorspel bleek met gebruik van een kleine bes-trompet heel natuurlijk en vrij te klinken. Schitterende klarinetten, hobo's met een diepere klank dan normaal en fluiten die een zachter, weker geluid produceerden, maakten van dit voorspel een ware belevenis.

Helemaal ravissant waren de resultaten in de derde akte als Parsifal op Goede Vrijdag terugkomt bij de ridders van de graal en Wagner de 'Kafreitagszaubermusik' laat klinken. Zijdezacht zoevende strijkers en een schitterende hobo-solo zorgden daar voor pure magie. Opruiend was het slot van de tweede akte als Klingsors toverwereld verdwijnt. Hiervoor werden authentieke dondermachines ingezet (zie foto) waarin de stokken via een mechanisme roffelend op de trommel terechtkomen.

Hengelbrock weet hoe je deze muziek moet fraseren en hij waakte ervoor niet te blijven hangen in mooidoenerij. Zijn 'Parsifal' telde precies vier uur muziek, en dat is opvallend rap, maar wel volgens Wagners wensen. Met het aparte instrumentarium kwam Hengelbrock vooral in de climaxen tot schitterend compacte en kernachtige resultaten. Dit was waarschijnlijk het ingehouden geluid waar Iván Fischer afgelopen zomer bij De Nederlandse Opera naar op zoek was, maar niet helemaal vond bij het moderne Concertgebouworkest. Opvallend wel dat ook Hengelbrock, net als Fischer, voor de klokken uitkwam bij gongs uit Thailand en Java, in combinatie met moderne plaatklokken. Mooi geluid, en het was fascinerend om naar de fraaie 'choreografie' van deze twee slagwerkers te kijken.

Al met al een uitermate boeiend experiment. En ook qua stemmen had men niets te klagen. Voorop liedzanger Matthias Goerne als Amfortas (wat een klasse) en Frank van Hove als Gurnemanz. Solide, diepgravende zangers die totaal geloofwaardig overkwamen. Angela Denoke was een expressieve, diepklinkende Kundry die in haar duet met Parsifal (een lichte en fraai zingende Simon O'Neill) al haar vocale verleidingskunsten in stelling bracht.

Maar bovenal was dit de avond van het Balthasar-Neumann-Ensemble und Chor, aangevuld met kloeke jongens van de Chorakademie am Konzerthaus Dortmund. Geweldige en onderzoekende musici die onder de bezielende leiding van Hengelbrock een Wagner neerzette zoals die er in onze tijd nog nooit geweest is. Dit zijn de dingen die een jubeljaar voor Wagner bijzonder maken. WDR 3 was aanwezig met microfoons, dus wie weet ligt er een cd-opname in het verschiet.

Deze 'Parsifal' is nog te horen op 26 januari in de Philharmonie in Essen en op 29 en 31 januari en 2 februari in het Teatro Real in Madrid.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden