TV-columnPoetin

‘Putin’s Witnesses’ geeft een griezelig sluipend beeld van machtswil

Na Poetins verkiezingszege in 2000 krijgt Boris Jeltsin geen gehoor.

Op Poetins verkiezingsavond, 26 maart 2000, zoekt Boris Jeltsins dochter al de champagneglazen. “Hou op met filmen Vitaly”, giechelt ze huiselijk tegen documentairemaker Vitaly Mansky. Hij filmt er al weken. Jeltsin verzucht: “Dit is mijn zege.” Hij wil rust, een goed pensioen, tijd voor zijn gezondheid; hij heeft zijn opvolging zorgvuldig uitgekiend. 

Drie maanden eerder trad hij precies op Oudjaarsdag af, en in de feestroes van het Russisch-orthodoxe Kerst vlak daarna droeg hij de macht over aan waarnemer Poetin. Geen haan die er naar kraaide, en Poetin kreeg tijd om zich te laten zien vóór de verkiezingscampagne. “Ik heb hem zelf gekozen uit twintig mensen”, zegt de pafferige Jeltsin. “Als Poetin wint, is de persvrijheid gegarandeerd.”

De camera staat op Jeltsins gezicht als hij belt om Poetin te feliciteren. “Hij is weg. Hij zal terugbellen”, zegt een assistent. Het gezicht wordt ongedurig, het wachten gespannen. “Misschien neemt hij een bad”, sust Jeltsins vrouw. Na anderhalf uur wachten staat Jeltsin op. De man die zijn beleid van welvaart en democratie moet voortzetten, slaat nu al een andere weg in.

Het zijn die terloops gefilmde scènes en gesprekjes die in Vitaly Mansky’s film ‘Putin’s Witnesses’ zo’n onheilspellend gevoel geven en een verborgen waarheid onthullen. Mansky was hoofd Documentaire bij de Russische staatstelevisie en schoot honderden uren aan filmmateriaal voor de campagnefilm en documentaire over Poetins eerste jaar presidentschap. Sinds 2014, na een filmsubsidiestop en bedreigingen, woont hij met zijn gezin in Letland. Daar kon hij vrij grasduinen in de toen ongebruikte scènes.

Een van de terloopse gesprekjes tussen Poetin en ManskyBeeld Maaike Bos

De camera bleef in off the record-gesprekjes gewoon stiekem aan, zoals wanneer Poetin speculeerde over de rol van monarch. Hij wilde wel nog een gewoon leven hebben na zijn toekomstige machtsoverdracht. “Alles wat je met de staat doet, moet je ondergaan als je weer gewoon burger bent”, zegt hij. Nu weten we beter. De mensen van Poetins campagneteam die Mansky filmde op verkiezingsavond, zijn stuk voor stuk de oppositie in gegaan, of dood - op de latere tussenpresident Medvedev na.

Rode vlag

Geschiedenis is juist niet de verzameling van momenten uit de geschiedenisboeken. Het is het proces dat zich daartussenin voltrekt, onder stilzwijgende toestemming van alle ooggetuigen, wil de grote filmmaker Mansky nu met deze film zeggen. Hij voelt zich medeverantwoordelijk en reflecteert op zijn rol. Hij had in de campagne zelfs Poetins bezoekje bedacht aan diens vroegere juf, om de KGB-man een gevoeliger imago te geven. “Het is tijd om te winnen”, zegt de juf na de afscheidszoen. Dat werd de verkiezingsslogan. En het imago van de zoon die zich eindelijk weer bekommert om de oudjes, die na de Sovjettijd alles verloren hadden, hielp hem bij zijn winst.

Snel daarna haalde de president de rode vlag weer van stal, en liet een nieuw volkslied schrijven op de oude Sovjetmelodie. Hij probeert het nog te verklaren aan Mansky. “Nostalgie voeden is handig voor de populariteitscijfers, dat vergroot het publiek vertrouwen om te kunnen doen wat nodig is in het belang van de staat”, zegt Poetin zacht maar dwingend.

Zijn visie is niet duidelijk geworden, zijn machtswil wel, en het volk stemde er stilzwijgend mee in. Alleen Mansky’s vrouw vond het op Oudjaarsdag 1999 al alarmerend. “Daar gaat onze utopie. De wereld zal bang van ons worden. We zullen op het tijdperk Jeltsin terugkijken als een gelukkige tijd.” Hoe die eerste scène in zijn film de laatste waarheid kan zijn.

Vier keer per week schrijven tv-recensenten Renate van der Bas en Maaike Bos in deze wisselcolumn over wat hun opviel op televisie. Lees hier meer van hun columns. 

Lees ook: 

Hoe Rusland in de leugen leeft.

Naar beproefd Sovjet-recept wordt in Rusland de waarheid verdraaid. De dissident Aleksandr Solzjenitsyn bedacht al in 1974 een remediedie weer actueel is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden