interview

Pure nep: het moeras dat Instagram heet

Beeld *

Afgetrainde lijven, ronkende hashtags en een tandpastawitte glimlach. Maar op Instagram is niet alleen het gros van de foto’s en video’s nep. In de documentaire ‘#followme’, die vanavond op tv is te zien en vanaf 16.00 uur op IGTV, het videokanaal op Instagram, ontrafelt Nicolaas Veul de schimmige industrie achter de mooie plaatjes.

Hij strekt zijn arm uit en schiet een selfie. Hashtag #fame, betitelt programmamaker Nicolaas Veul het resultaat. Dan post hij de foto op Instagram. De gemaskerde man tegenover hem, een groothandelaar in nepaccounts op het plaatjesplatform, begint te pielen op zijn telefoon. Tienduizend likes, heeft Veul bij hem besteld. Zou zijn geheimzinnige gast dat heus kunnen ritselen?

Geconcentreerd tuurt de journalist naar zijn schermpje. Even gebeurt er niks, maar dan schiet het aantal likes omhoog. Binnen twee minuten heeft de selfie er al 118. En ja hoor, niet veel later stopt de groeispurt op 10160 likes, waar de gemiddelde foto van Veul er maximaal 200 binnen hengelt. Het lijkt haast magie.

Niet alleen de foto’s en video’s op Instagram zijn bewerkt, laat Veul (34) in ‘#followme’ zien. Naast gladgestreken gezichten, gekke filters met honden-oren en tandpastaglimlachen, toont zijn nieuwe VPRO-documentaire dat er aan de achterkant van het plaatjesplatform ook een boel wordt gefraudeerd.

Beeld #followme.doc

Vanavond kunnen kijkers op NPO3 zien waar die tienduizend likes bij zijn selfie vandaan komen. Neppers hebben op het hartje naast zijn foto gedrukt, accounts waarachter zich geen mensen van vlees en bloed maar computers verschuilen.

Andere sfeer

In de documentaire duikt Veul in de schimmige industrie die ontstaan is rondom Instagram, het sociale medium dat sinds 2010 bestaat en inmiddels ruim een miljard gebruikers telt. Waar de oprichters een wereldwijd online netwerk in gedachten hadden, een plek waarop mensen hun mooiste en leukste foto’s met elkaar konden delen, is de sfeer op het fotonetwerk veranderd sinds Facebook Instagram in 2012 opkocht.

“Mark Zuckerberg voegde een algoritme toe aan Instagram”, legt Veul uit in een Amsterdams café. “Sindsdien worden foto’s niet meer op chronologische wijze getoond, maar bepaalt een computer wie en wat relevant is. Met het algoritme is een strijd om aandacht losgebarsten en is het frauderen begonnen.”

Beeld van #followme.doc, het account dat Nicolaas Veul voor 30 euro op Marktplaats kocht en dat 10.000 nepvolgers heeft. Beeld #followme.doc

Want populariteit is goud geld waard op Instagram. Dit jaar wordt op het sociale medium vijf miljard euro aan advertenties uitgegeven. Waar bedrijven hun producten ooit via billboards etaleerden, vragen ze nu Instagramsterren om gelikte foto’s met hun producten te plaatsen.

“Er zit een hele financiële wereld achter Instagram. Van een creatief platform heeft het zich ontwikkeld tot een marketinginstrument, een soort getallenspel. Wie heeft de meeste volgers? Op wie wordt het vaakst gereageerd? Er is een nieuwe industrie ontstaan. Hoe die werkt, wat de keerzijde is van het medium dat ook zoveel leuke kanten heeft, dat wilde ik uitzoeken in ‘#followme’.”

Vanwaar uw fascinatie met dit onderwerp?

“Facebook is passé, Instagram is hét sociale medium. De Paus zit er op, popsterren, politici, kortom: iedereen. Zelf heb ik er sinds 2014 een account. Ik heb bijna vijfduizend volgers en scroll dagelijks door de foto’s van het leven van anderen.

Langzaam maar zeker veranderde mijn tijdlijn. Grappige plaatjes van vrienden maakten plaats voor advertenties, influencers en andere sterren. Dan zag ik weer iemand een luxe hamburger eten of helemaal opgemaakt in bed zitten met de hashtag #wokeuplike this. Ik begon me af te vragen: wat is echt? Welke foto’s zijn gesponsord? Wat is hier aan de hand?”

Wat hoopt u dat de kijker ziet?

“De film laat het moeras zien dat Instagram is. Het is maar een selectie van de manieren waarop er op het medium wordt gefraudeerd. Of althans, gefraudeerd? Illegaal is het niet, die handel in volgers, comments en likes. Instagram is nog zo nieuw dat het grijze gebied immens is.

Ik wil die schimmigheid laten zien, de versmelting tussen echt en nep. In de eerste plaats hoop ik dat de documentaire educatief is. Zo spreek ik met Instagramsterren, zogenoemde ‘influencers’, over die druk die zij voelen om elke dag een foto of filmpje te plaatsen. Over hoe verleidelijk het is om nepvolgers te kopen of je via berichtenapp Telegram aan te sluiten bij een enorme groep van influencers die hebben afgesproken elkaars posts te liken.

Ook reis ik in ‘#followme’ af naar Rusland, waar huisvrouwen geld verdienen door de hele dag door voorgekauwde commentaren onder advertenties op Instagram te plaatsen. En naar Amerika, waar duidelijk wordt wat voor ’n gesloten bastion Instagram zelf is.

Daar ben ik bovendien op bezoek geweest bij Dovetail, een jong bedrijf dat zoekt naar nepaccounts. Hun opdrachtgevers zijn merken die willen weten hoe geloofwaardig de influencers zijn met wie ze werken. Het is toch ongelofelijk, dat dit soort bedrijven bestaat en succes heeft?”

Van welke ontdekking bent u het meest geschrokken?

“Dat er ouders zijn die hun kinderen volgers cadeau doen. Het is een klein detail in de film, maar het zegt zo veel over hoe afhankelijk we van Instagram zijn. Het is een app die ons leven domineert. Dit sociale medium, die nieuwe industrie, waarvan niemand precies weet hoe die werkt en waarop geen regels gelden, heeft zo veel macht.

Met ‘#followme’ wil ik laten zien dat er nu een generatie opgroeit in een wereld waar echt en nep niet meer van elkaar te onderscheiden zijn. Populariteit is maakbaar en de deuren staan wagenwijd open voor fraude. Dat brengt maatschappelijke vraagstukken met zich mee. Is Instagram een bron van ongeluk? Moeten we het daar niet over hebben?”

Kunnen we het Wilde Westen van het web aan banden leggen, denkt u?

“We zouden het in ieder geval moeten proberen. Ooit vond de samenleving de tv zo’n machtig medium, dat de publieke omroep is gecreëerd. Er kwamen controlerende machten en regels over reclame en kwalitatieve inhoud.

Nu neemt het televisiekijken af en verplaatsen de kijkers zich naar sociale media. Moeten we die techbedrijven met maar één doel, namelijk gebruikers en clicks aantrekken, niet ook strenger reguleren? Dat gebeurt natuurlijk al, maar misschien kunnen we een soort publieke omroep voor het internet maken. Een alternatief medium creëren is een optie. Of we kunnen wachten tot Instagram zichzelf opblaast natuurlijk.”

Tijdens het maken van de documentaire heeft u zelf ook schimmige zaken gedaan. Was het moeilijk contact te leggen met handelaren in nepaccounts?

“Ja, ‘#followme’ is een crossmediaal project, het is de eerste VPRO-documentaire over Instagram op Instagram. Ik heb me er hard voor gemaakt dat de film in première gaat op het IGTV, het nieuwe videokanaal van Instagram. Gaaf hè?

Ook ben ik tijdens het maken een nieuw Instagram-account gestart, #followme.doc, zodat het publiek mee kon kijken met mijn onderzoek. De film is serieus, maar er is ook veel lol en gekte op Instagram, en dat wilde ik ook laten zien. Op een speelse wijze maak ik daar duidelijk hoe je vals kunt spelen.

Want dat account, dat bestond eigenlijk al. Als je een boel volgers wilt hoef je geen Russische dealers op te snorren. #followme.doc heb ik voor 30 euro van een 15-jarige jongen gekocht via Marktplaats. Het account telde 10 duizend volgers. Nep-accounts, van het ergste soort. Er bestaan namelijk allerlei degradaties van valse volgers, zoals je in de film kunt zien.

Verbluffend makkelijk was het, om op internet volgers, likes en comments te kopen. Met een muisklik zijn er allerlei websites te vinden die erin handelen. Ze op camera aan het praten te krijgen, dat was een ander verhaal. Zo duurde het lang voordat ik het vertrouwen van die groothandelaar met dat masker had gewonnen. Uiteindelijk ging hij om, om meer bekendheid te geven aan de verkoop van nepvolgers. Goed voor de zaken.”

Hoe kijkt u nu naar Instagram?

“Met andere ogen. Ik vind het nog altijd een leuk medium, want het heeft natuurlijk ook allerlei grappige, originele en vernieuwende kanten. Maar ik weet nu ook van de industrie achter die mooie plaatjes. Plots zie ik overal nepvolgers. Accounts met vage namen, een onlogische combinatie van foto’s, of met amper eigen posts.

Beeld #followme.doc

En de film laat nog maar een fractie van de fraude op Instagram zien, het is een ongrijpbare wereld. Je weet nooit wie er fraudeert. Zo is twintig procent van de volgers van Katy Perry nep, wat gelijk staat aan zo’n 14 miljoen mensen. Maar je kunt niet stellen dat zij die gekocht heeft, want om zo echt mogelijk te lijken, bewegen bots [door software aangestuurde nepvolgers, red.] op eigen gezag. Zij kunnen zich simpelweg zelf bij Perry’s fanclub hebben aangesloten.

Ook heb ik ontdekt hoe verslavend het is om populair te zijn. Toen de gemaskerde man mij die tienduizend likes bezorgde, kreeg ik toch een rush. Het doet wat met je brein, het voelde goed. Het werkt.

En extra volgers geven je niet alleen zelfvertrouwen, maar ook status. Dat is belangrijk, zeker in de creatieve industrie. Wie veel volgers heeft, krijgt sneller een opdracht. Ik worstelde zelf ook met die spagaat. Mijn collega’s bij BNNVARA zijn megasterren op Instagram, ik niet. Ben ik voor de NPO interessanter als ik meer fans heb?

Het is verleidelijk mee te doen aan het getallenspel op Instagram. Ik begrijp het helemaal. Voor influencers en bedrijven betekenen meer likes en comments simpelweg hogere inkomsten. En Instagram zelf, dat niet met mij wilde praten, is natuurlijk de allergrootste winnaar. Het bedrijf is de enige die weet hoe het algoritme in elkaar steekt. Dat geeft toch een unheimisch gevoel?”

De VPRO-documentaire #followme wordt donderdag om 20.55 uur uitgezonden op NPO 3. Ook is de verticale documentaire vanaf 16.00 uur te zien op IGTV, het videokanaal van Instagram.

Lees ook:

17-jarige Instagrammer met 900.000 volgers ziet in ieder voorwerp kunst

De Utrechtse Annegien Schilling (17) maakt surrealistische zelfportretten, die ze op Instagram plaatst. Met bijna 900.000 volgers heeft ze een van de populairste accounts van Nederland. Nu is er een boek van haar verschenen.

Waar komen selfies vandaan? Will Storr duikt in de wortels van de Insta-generatie

Waarom zijn we zo bezig met onszelf? Om die vraag te beantwoorden, dook de Britse journalist Will Storr in de wortels van de Insta-generatie. In ‘Selfie’, dat internationaal werd bejubeld, trekt hij van de oude Grieken via de Middeleeuwen naar het narcisme van nu.

Mark Zuckerberg is zelf allesbehalve transparant

In de offline wereld is de 33-jarige Zuckerberg heel wat zuiniger met privédetails. Ook over zijn bedrijf laat hij amper wat los. Hoewel hij op zijn Facebook-profiel schrijft dat hij ‘probeert om de wereld een opener plek te maken’, zijn Zuckerberg en zijn online smoelenboek allesbehalve transparant.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden