Opinie

Pure en strakke 'Bérénice'

EINDHOVEN - Pas acht dagen is Titus de almachtige keizer over het Romeinse rijk of hij loopt aan tegen de grenzen van zijn macht. In een pijnlijk proces beseft hij niet vrijelijk te kunnen kiezen in het persoonlijkste domein van de mens: de liefde. Dat proces, en de gevolgen ervan voor zijn geliefde Bérénice, werkte Jean Racine in 1670 uit in een strak gevormde toneeltekst genaamd 'Bérénice'.

Het Zuidelijk Toneel haalde er Pierre Audi voor in huis om dit spel van de Frans-classicistische toneelschrijver over verkeerde verwachtingen en valse hoop te regisseren. Audi, artistiek directeur van De Nederlandse Opera en binnen de operamuren zeer actief als regisseur, maakte eerder twee uitstapjes naar het Nederlandstalig spreektoneel, bij Toneelgroep Amsterdam en Zuidelijk Toneel; bij laatstgenoemde groep 'Maat voor maat' van Shakespeare.

Bij de Opera leverde hij opvallende prestaties in klassiek-mythische opera's van Monteverdi en van Wagner. In die regies werkte Audi er nauwgezet aan om de emoties achter de inhoud zo helder mogelijk weer te geven in de ruimtelijke plaatsing van de figuren, in het uitlichten van kernscènes. Opvallend was steeds de grote mate van stilering die hij bewerkstelligde in de bewegingen van de zangers.

Audi verrastte mij op dat punt vrijdagavond in de Eindhovense Stadsschouwburg bij de première van ook zo'n klassiek verhaal. De emotionaliteit die voortkomt uit de fnuiking van hartsgevoelens ging namelijk met heftige gebaren en bewegingen gepaard, veelal onderstreept met kolossale stemaccenten. Zonder de ritmiek en de kleuring van muziek leek Audi de al dan niet gecontroleerde lichamelijkheid haar gang te laten gaan.

Soms stoorden mij de wapperende handen, het toneelmatig driftig stappen, de kleine cliché effecten, zoals ze zich voordeden bij Bart Slegers als Titus, Chris Nietvelt als Bérénice en Steven van Watermeulen als Antiochus en vier gedienstige figuren.

Antiochus koestert een vergeefse liefde voor Bérénice; hij weet zich kansloos tegenover Titus. Op het moment dat hij besluit te vertrekken uit Rome, terug naar zijn koninkrijkje ergens in het Midden Oosten, zet Titus hem voor het blok met zijn wens om Bérénice mee te nemen. Zijn openbare functie dwingt het hart van Titus in het corset van de wet. Die bepaalt dat de keizer van Rome een niet-Romeinse die bovendien een verachtelijke koninklijke titel voert, niet kan verhogen tot 'first lady'. Bérénice is koningin van Palestina.

In die ontwikkeling kwam Audi ook tot enkele prachtige verbeeldingen, zoals de langzame zijwaartse schuifel (de voeten onlogisch onder de doorgezakte benen alsof hij verstrikt was in een gestoorde wals) die Bart Slegers toneelbreed maakte toen Titus aan Bérénice bekende nog steeds zielsveel van haar te houden.

Chris Nietvelt, die zenuwachtig met haar lijf en haar kenmerkend hoog-flakkerende stemgeluid uitdrukte niet te begrijpen waarom Titus haar zolang laat wachten, wist heel dat uiterlijk vertoon om te buigen naar een schrijnend sobere expressie, het lichaam bijkans versmallend, de schouders samentrekkend in pijn, over zichzelf sprekend in de derde persoon tegen Titus. Vernietigend denk je dan gefascineerd bij dit toernooi der harten. 'Helaas!' is de concluderende zucht van Antiochus, het einde van vijf gebeeldhouwde bedrijven.

Janine Brogt zette deze Racine naar het Nederlands over. Haar Racine in ritmisch proza (het origineel is in berijmde alexandrijnen) klonk spannend, als moderne spreektaal, soms gebed in een ver electronisch klankschap (van Marc Meulemans). Brogt wijst er in het tekstboek op dat 'het hier niet gaat om een bewerking maar om een getrouwe hertaling'. Niet 'naar Racine', maar Racine puur. Zo oogde ook deze productie, met strakke, modern-antieke kostuums (van Tessa Lute), met een decor van enkele doeken die aan stangen draaiden en ruimtes creeërden (van Jean Kalman). Uiteindelijk restte één lege vlakte, een natuurstenen schaakbord, waarop drie verliezers: een keizer, een koning en een koningin.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden