Puerto Rico wil niet langer kolonie zijn

autonomie | reportage | Zuchtend onder een schuldencrisis dromen bewoners van het Amerikaanse eiland van een andere status, maar echte onafhankelijkheid gaat ze te ver.

De tropische hitte is niet te harden in Santurce, een arbeiderswijk van kleine, betonnen huisjes net buiten het centrum van Puerto Rico's hoofdstad San Juan. Het zal Mary Mojica Baldínez (63) evenwel een zorg zijn; gewapend met waaier ontvlamt ze in een gepassioneerd betoog over de liefde voor haar eiland.

"Mijn paspoort mag dan Amerikaans zijn, maar mijn land is Puerto Rico!", roept ze. Op de vraag of Puerto Rico niet liever onafhankelijk zou zijn, reageert ze al even stellig en bijna verontwaardigd: "De dag dat we onafhankelijk worden, verhuis ik naar de Verenigde Staten. Wij hebben nooit geleerd onafhankelijk te zijn, dat kunnen we helemaal niet."

Laveren tussen trots Puerto Ricaans nationalisme en angst voor onafhankelijkheid lijkt paradoxaal, maar het is de houding van de meeste Puerto Ricanen. De ruim 3,4 miljoen inwoners van het Amerikaanse eiland in de Cariben, op ongeveer 100 kilometer ten oosten van de Dominicaanse Republiek, voelen zich steeds ongemakkelijker over de relatie met de VS, waar ze staatsburger van zijn, maar waarvan het eiland ook feitelijk een moderne kolonie is. Op eigen benen staan is voor de meesten echter een brug te ver.

Puerto Rico is een Latijns-Amerikaans eiland dat min of meer per ongeluk Amerikaans werd. In 1898 werd het door Spanje aan de Verenigde Staten overgedragen na de verloren Spaans-Amerikaanse Oorlog. Vijftig jaar later werd het een 'Staat in Vrije Associatie' met de VS, maar dezelfde rechten als Amerikanen op het vasteland hebben de Puerto Ricanen nooit gehad. Zo mogen in de haven van het pittoreske San Juan alleen Amerikaanse schepen aanleggen, mogen de Puerto Ricanen in november niet op een nieuwe president stemmen en hebben ze evenmin invloed op de invulling van het Congres in Washington DC.

"De relatie tussen de VS en Puerto Rico is absoluut koloniaal", zegt René Vargas, een studentenleider aan de Universiteit van Puerto Rico. "Er worden in Washington fundamentele beslissingen over ons genomen, waar wij geen enkele invloed op hebben."

Failliet

Juist nu breekt dat gebrek aan controle over hun eigen lotsbestemming de Puerto Ricanen op, want het eiland is hopeloos failliet. Het torst een schuldenlast van ruim 70 miljard dollar die het, zoals gouverneur Alejandro Garcia Padilla vorig jaar waarschuwde, niet kan betalen. Intussen verkeert de economie in een zware recessie, ruilen jaarlijks bijna honderdduizend Puerto Ricanen het eiland in voor het vasteland en poogt de regering wanhopig het tij te keren door enorme bezuinigingen op de publieke sector.

Maar waar landen als Griekenland en Argentinië recentelijk direct konden onderhandelen met hun schuldeisers, kan Puerto Rico dat niet. Alleen het Congres in Washington mag faillisement of herstructurering van de schulden autoriseren.

De meeste Puerto Ricanen zien daarom alleen een oplossing in een verandering van de status van hun eiland. In een niet-bindend referendum, gehouden in 2012, zei 54 procent van de kiezers dat op dezelfde weg doorgaan niet meer wenselijk is. Dat percentage is in peilingen de laatste jaren gestegen, parallel aan de toenemende omvang van de schuldencrisis.

"Ik ben ervan overtuigd dat Puerto Rico een nieuwe richting in moet slaan", zegt oud-minister van financieën Juan Agosto Alicea. "We zullen onze relatie met de VS moeten heroverwegen, want we kunnen niet meer op dezelfde voet verder."

Weinig Puerto Ricanen zitten evenwel te wachten op onafhankelijkheid. In het referendum van 2012 gaf slechts vijf procent daar de voorkeur aan. Sowieso heeft het eiland nooit een echt sterke onafhankelijkheidsbeweging gehad; de Puerto Ricaanse onafhankelijkheidspartij (PIP) wist tijdens de lokale verkiezingen van 2012 niet eens de kiesdrempel te halen.

Critici stellen dat die angst voor onafhankelijkheid twee oorzaken heeft. Eerst is er het feit dat Puerto Rico sinds de komst van de Spanjaarden in de vijftiende eeuw überhaupt nooit zelfstandig is geweest, maar daarnaast is er ook de extreme afhankelijkheid van de Verenigde Staten; jaarlijks ontvangt het meer dan 25 miljard dollar aan federale fondsen, bijna een kwart van het BBP.

Doodsbang

"Puerto Ricanen zijn doodsbang voor onafhankelijkheid, ze zitten vast in het idee dat de huidige status beter is", verzucht studentenleider René Vargas, die zelf wel volledige zelfbeschikking voor het eiland wil. "Maar ik denk dat de crisis de discussie wel meer richting onafhankelijkheid zal duwen."

Vooralsnog blijkt uit alle peilingen dat de Puerto Ricanen liever de 51ste staat van de VS worden, met dezelfde rechten en plichten als bijvoorbeeld Californië en Florida. Maar dat, zo waarschuwt oud-minister Juan Agosto Alicea, is nog minder waarschijnlijk dan onafhankelijkheid. "We dragen veel te weinig bij aan de Amerikaanse schatkist en ontvangen veel te veel federale hulp", zegt hij. "Ik denk niet dat er ook maar iemand in Washington op zit te wachten dat wij een Amerikaanse staat worden."

In het kort

Puerto Rico is sinds 1898 feitelijk een kolonie van de Verenigde Staten

Het eiland kampt met een enorme schuldencrisis, maar mag die niet zelf oplossen zonder toestemming van het Congres in Washington

Een meerderheid van de Puerto Ricanen wil een nieuwe status voor het eiland, maar onafhankelijkheid durven ze niet aan

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden