Publiek kan meekijken bij de metamorfose van Christophorus

Dat De Heilige Christophorus wel een opknapbeurt kon gebruiken, was al jaren bekend. Maar dat dit eeuwenoude schilderij van Jheronimus Bosch zo 'ongelooflijk vergeeld' was, heeft Friso Lammertse verbijsterd. De conservator van Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam zag een 'waanzinnig' kleurverschil toen een klein stukje van het water op de voorgrond was schoongemaakt. "Dat het ooit zo blauw was, kun je je haast niet voorstellen."

De metamorfose die dit topstuk van Boijmans de komende maanden zal ondergaan, kan het publiek live volgen. De restauratie vindt plaats in de vrij toegankelijke benedenruimte van het museum. Bezoekers kunnen zonder een kaartje te kopen zien hoe achter een glaswand de restauratoren Annetje Boersma en Eva van Zuien de vergeelde vernislaag en later aangebrachte retouches verwijderen. Op het schilderij zitten diverse verkleurde plekjes. Die zijn in het verleden bijgewerkt met andere verf dan de oorspronkelijke.

Het opknappen van de voorkant mag dan het meest spectaculaire effect hebben, het is een relatief overzichtelijke klus. De oude vernislaag laat zich gelukkig gemakkelijk verwijderen, zegt Lammertse. De restauratie van de achterkant is ingewikkelder. Daarvoor is de Belgische restaurator Jean-Albert Glatigny ingehuurd. Lammertse: "Hij is de expert op dit gebied. Hij reist de hele wereld af om houten panelen te restaureren."

In de negentiende eeuw zijn ter versteviging van het paneel latten aangebracht. Dit 'parket' moet eraf worden gehaald, omdat door de werking van het hout te veel druk op de verflaag is ontstaan. Daardoor kunnen er scheuren ontstaan.

Het schilderij wordt gerestaureerd met het oog op het Jeroen Bosch-jaar in 2016. Het Noordbrabants Museum in Den Bosch wijdt van 11 februari tot 8 mei een grote tentoonstelling aan deze kunstenaar. De Heilige Christophorus zal daar een van de blikvangers zijn. Daarna reist deze expositie door naar het Prado in Madrid, een van de beroemdste kunstmusea van de wereld, dat ook flink wil uitpakken met de werken van Bosch. Lammertse: "Liever houden we onze topstukken in huis, maar als het Prado zich meldt, zeggen we geen nee. Dan kunnen we ook nog eens iets terugvragen."

Lammertse verwacht niet dat de restauratie nieuwe inzichten zal opleveren over de voorstelling, waarover nog veel vragen leven. Het werk stelt de Heilige Cristophorus voor die het Christuskind draagt. Dit tafereel is ontleend aan een legende over de reus Reprobus die als veerman mensen over de rivier zet.

Op een dag verschijnt Christus als kind dat over het water gedragen wil worden. Het kind wordt zwaarder en zwaarder. Als Reprobus bijna bezwijkt onder zijn gewicht, openbaart Christus zich en doopt hem als Christophorus, de Christusdrager. Vooral de vele details maken dit werk zo raadselachtig, zoals de kluizenaar die water komt halen, de grote kruik en dode vos in de boom rechts, de opgehangen beer in de boom links en de blote man die aan de overkant van de rivier wegrent voor een monster in een ruïne. Er is veel over de betekenis gespeculeerd, bijvoorbeeld dat de beer in de boom verwijst naar het feit dat Christophorus ook een jager was. Lammertse: "Maar we weten niet zeker waarom hij al die rare dingen heeft geschilderd. Misschien heeft hij ook wel gewoon zijn fantasie uitgeleefd."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden