Pubers als bloedzuigers

Een bijzonder slecht functionerende biologielerares is de heldin van een schitterend eigenzinnige Duitse roman

Het leven is geen lolletje voor Inge Lohmark, de 55-jarige biologielerares aan een middelbare school in een kleine Duitse stad. De afgelegen streek waar ze al dertig jaar woont, Vorpommern in de voormalige DDR, kent een hoge werkeloosheid en raakt steeds verder ontvolkt. Over enkele jaren moet het Darwin-college zelfs de poorten sluiten. Ook met haar collega's en met de leerlingen heeft mevrouw Lohmark het niet getroffen, de laatsten zijn in verstandelijk opzicht "geen diamanten op de kroon van de evolutie" en je moet constant op je hoede zijn voor die pubers want het zijn "niets dan bloedzuigers (...) die je elke levensenergie ontnemen".

Ter verdediging van Vorpommern en de leerlingen van het Darwin moet hier worden opgemerkt dat Inge Lohmark de problemen vooral aan zichzelf te wijten heeft. Deze lerares is in hoge mate cynisch en sarcastisch, nauwelijks in staat tot normale menselijke gevoelens. Haar leerlingen bekijkt ze slechts met de koel-analytische blik van de biologe, zonder zich te kunnen verplaatsen in hun problemen.

De onderwijsinspectie heeft de docente al een keer op de vingers getikt vanwege haar frontale manier van lesgeven en haar gebrekkige sociale vaardigheden. Maar veel effect heeft dat niet gesorteerd: "Bij haar was er geen recht van inspraak en geen keuzemogelijkheid. Niemand had een keus. Je had de teeltkeus en dat was het dan."

De Duitse schrijfster Judith Schalansky (1980) geeft in haar tweede roman 'De lessen van mevrouw Lohmark' - vorig jaar een groot succes in Duitsland - een schitterend komisch en tegelijkertijd meelijwekkend portret van haar hardvochtige titelfiguur.

Inge Lohmark is een eenzame en verstarde, welhaast autistische vrouw. Ook in haar privéleven lijkt ze geïsoleerd. Ze is getrouwd met een hobbyboer en struisvogelliefhebber, maar tot communicatie met haar echtgenoot komt het nergens - evenmin met haar in Californië levende enige dochter, die ze al minstens tien jaar niet heeft gezien.

Judith Schalansky heeft een zeker risico genomen door te kiezen voor deze op het eerste gezicht onsympathieke hoofdpersoon. Maar ze ontsnapt hier op magistrale wijze aan - en niet alleen door de humoristische toon van het boek. Al in het eerste deel stuit je op een fraai fragment waarin doorschemert dat Inge Lohmark wellicht nog een andere kant heeft, die verborgen is gebleven. 's Nachts, terwijl haar echtgenoot ligt te snurken, ontdekt ze in haar woning een verdwaald dwergvleermuisje ('minuscule vampiertandjes, de verschrikte mond van een pasgeborene'), dat ze in een weckglas weet te vangen en uiterst behoedzaam naar buiten transporteert.

Later volgt nog zo'n tedere passage, over kraanvogels die zich in de herfst voorbereiden op de trek naar Afrika. Wie zo gevoelig met dieren omgaat of ze observeert, denk je als lezer, kan toch niet helemaal koud en verstard zijn. Het probleem met mevrouw Lohmark is alleen: ze kan haar gevoelens niet tonen, niet tegenover mensen.

Tot de voortreffelijke eigenschappen van 'De lessen van mevrouw Lohmark' behoort ook de indirecte manier van vertellen, het suggeren en aanstippen. Bijvoorbeeld als het gaat over de jeugd van Inge Lohmark in de vroegere DDR, over de zogenaamde 'oogst- of aardappelvakanties' en haar jonggestorven vader, een 'partijdistrictshoofd' die graag de bossen in trok om te jagen. Slechts luttele woorden, vaak in een bijzin, krijgen hier een grote zeggingskracht. Dat geldt ook voor de schrijnende woorden over Inge's moeder: "Een simpele vrouw. Weinig gevoel (...) Een ijskoningin. Ogen als Boheems glas (...) Een geluk dat ze dood was."

Het tweede deel van de roman speelt zich hoofdzakelijk af in de docentenkamer, waar Inge Lohmark - half verdiept in haar correctiewerk - getuige is van de gesprekken tussen haar collega's over de status quo in het Duitse onderwijs en de politiek in Pommeren. Veel nieuws kom je hier niet te weten, deze fragmenten hadden misschien wel iets korter gekund. Toch blijf je geboeid doorlezen, omdat je beseft dat er nog iets staat te gebeuren.

Langzaam worden er enkele bressen geslagen in het ogenschijnlijk zo solide wereldbeeld van Inge Lohmark. Ze vat genegenheid op voor een van haar vrouwelijke leerlingen, zonder dat het overigens tot een toenadering komt (wel droomt ze van deze Erika). En uiteindelijk wordt ze door de directeur van de school op het matje geroepen: "Het klimaat in je klas is totaal vergiftigd (...)Maar nu is het genoeg geweest. Dit blijft niet zonder gevolgen."

Judith Schalansky heeft een geheel eigen, sublieme toon gevonden. Haar proza bestaat veelal uit korte, beeldende zinnen. Ironie en sarcasme - natuurlijk als wapens tegen de kwetsbaarheid van de titelfiguur - zijn de opvallendste stijlmiddelen. Net zo opvallend zijn de metaforen, die (geheel in stijl van de biologielerares) aan de natuur zijn ontleend. Leerlingen zijn 'onrijp als te vroeg geoogst fruit', iemands gezicht is 'asymmetrisch als een olmenblad'. Schalansky levert ook diverse zelfgemaakte pentekeningen mee waarop we onder meer bijen, kwallen, vissen en foetussen aantreffen. Kortom, een schitterend eigenzinnige roman, een echte aanbeveling.

Judith Schalansky: De lessen van mevrouw Lohmark. (Der Hals der Giraffe) Uit het Duits vertaald door Goverdien Hauth-Grubben. Signatuur, Utrecht; 156 blz. € 16,95

Schalansky tekent ook
Judith Schalansky (1980, Greifswald) studeerde kunstgeschiedenis en grafisch ontwerpen. Haar eerste boek 'Fraktur mon Amour' (2006) was een typografisch compendium, maar gaandeweg legde ze zich toe op de literatuur, hoewel ook haar vierde boek, dat hier wordt besproken, voorzien is van haar eigen pentekeningen. Eerder schreef en ontwierp ze 'Blau steht dir nicht' en 'Atlas der Abgelegenen Inseln. Fünfzig Inseln, auf denen ich nie war und niemals sein werde'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden