Puberen in fascistisch Italië

Elio Vittorini over weerzin, idealisme en ontgoocheling

'De rode anjer' van de schrijver-intellectueel Elio Vittorini (1908-1966) is een boeiend tijdsdocument van het fascistische Italië in 1924. Het is ook een roman die een lezer van nu laat voelen hoe het was om toen puber te zijn, het hoofd vol valse verwachtingen en hooggestemde idealen.


De zestienjarige Alessio Mainardi verblijft met leeftijdgenoten in een studentenpension in een Siciliaans kuststadje. Hij sluit er vriendschap met de twee jaar oudere Tarquinio, die hem in alles de weg wijst: "Alles wat hij wist werd iets van ons tweeën." In hun 'hol', een werkplaats, praten de vrienden over politiek en vrouwen. Ze geloven vurig in het fascisme dat sinds de Mars op Rome, pas twee jaar geleden, aan de macht is. De recente brute moord op het socialistische parlementslid Giacomo Matteotti wakkert hun fantasieën over revolutie en geweld verder aan.


Net als schrijver Vittorini, die als zestienjarige zijn Siciliaanse wortels voorgoed ontvluchtte, breekt ook Alessio met ouders van wie hij volledig is vervreemd: "ik bedacht dat ik met geen mogelijkheid meer bij hen in de buurt zou kunnen leven". Het archaïsche binnenland van Sicilië, een 'zwavelstreek' die stinkt 'naar kruit en demonen', steekt schril af tegen Alessio's echte, modernere leven in de zonovergoten stad aan zee.


Daar heeft Alessio zijn eerste heftige liefdeservaringen: hij leert de liefde kennen als puur maar onbereikbaar ideaal, als allesoverheersend lichamelijk verlangen, en als bron van rivaliteit en jaloezie. Van de verlegen, beeldschone Giovanna ontvangt hij zijn eerste kus en een rode anjer, maar de geïdealiseerde schone verdwijnt plotseling uit zijn leven. De rode anjer schenkt hij later aan Zobeida, een mysterieuze oosterse schoonheid die Alessio seksueel inwijdt maar in wie hij ook een nieuwe moederfiguur ziet.


De eerste hoofdstukken van 'De rode anjer' verschenen in 1933-34 in het Florentijnse tijdschrift Solaria, maar de fascistische censuur greep al snel in: de tekst moest aangepast en uiteindelijk werd de publicatie verboden. Vanwege te expliciete seksuele beschrijvingen vond men sommige scènes strijdig met moraal en goede zeden. Zodoende verscheen 'De rode anjer' pas in 1948 als boek.


Vittorini schreef toen een curieuze inleiding waarin hij de lezer soms zand in de ogen strooit (het boek zou destijds niet door de censuur zijn gekomen vanwege te socialistische passages) en waarin hij zelfs afstand neemt van zijn jeugdwerk.


In de tussentijd had hij romans gepubliceerd ('Gesprekken in Sicilië' en 'Mens of niet') die een betere afspiegeling vormden van zijn nieuwe politieke overtuigingen: na zijn 'links fascistische' periode koos hij partij tegen de fascisten en tijdens de oorlog was hij in Milaan actief in het communistische verzet. Vlak na de oorlog werd hij zelfs hoofdredacteur van de communistische krant L'Unità.


Vittorini's invloed op de naoorlogse Italiaanse cultuur was enorm. Zijn rusteloosheid, zijn onvermoeibare hang naar het moderne leven, dreven hem naar steeds nieuwe experimenten. 'De rode anjer' en zijn eigen jongensjaren lagen in 1948 al zeer ver achter hem, iets wat hij in zijn inleiding al te graag onderstreepte, maar wat het boek zelf je niet laat voelen.


Elio Vittorini: De rode anjer Vert. Emilia Menkveld. Met een nawoord van Barbara Kleiner. Cossee; 224 blz. euro 22,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden